Ηγεσία: Ταραγμένη Ηθική και Ψυχική Ανισορροπία

Γράφει ο Χρήστος Κ. Αλεξάκος, www.counseling4u.gr *

«...αυτό που οφείλουμε να κάνουμε είναι να κρίνουμε τους ηγέτες χωρίς συναίσθημα π.χ φόβο ή χαρά ενώ σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να τους επιτρέψουμε να αναγνωρίσουν και να μιλήσουν στα δικά μας συναισθήματα. Γιατί τότε η ήττα μας θα είναι παταγώδης...»

Διαβάζω σε διάφορα βιβλία που αφορούν, κυρίως, τη Διοίκηση Επιχειρήσεων και των Οργανισμών καθώς και σε άρθρα στον τύπο, ολόκληρους ύμνους για τους κατάλληλους «ηγέτες», για τις μεγάλες επιτυχίες τους, για το πώς τα κατάφεραν κάνοντας ή εφαρμόζοντας το τάδε, για τα χαρακτηριστικά τους γνωρίσματα, ότι ενέπνεαν, συμπαρέσυραν το λαό. Τα ίδια ακούω και την τηλεόραση, το δυνατότερο μέσο επικοινωνίας. Αναμφισβήτητα, υπάρχουν ηγέτες καλοί αλλά και κακοί. Ωστόσο, μου έχει δημιουργηθεί η αίσθηση πως, η άποψη (και όχι γνώμη) που «έχτισε» ο Έλληνας αναγνώστης για τον «ηγέτη», εκτός από μονόπλευρα θετική είναι επιτηδευμένη και επιφανειακά γενικευμένη. Καταγράφω επίσης, πως αυτού του μεγέθους η υπερβολή είναι ελληνικό φαινόμενο, διότι σε αντίστοιχα έντυπα και βιβλία του εξωτερικού, που επίσης διαβάζω, υπάρχει μια ολοκληρωμένη εικόνα που σε βοηθά να κρίνεις καλύτερα. Αρκεί να έχεις όρεξη να διαβάσεις κάτι παραπάνω από το οπισθόφυλλο, την περίληψη ή να μην μείνεις στην «άποψη» του ειδήμονα. Η τάση εντούτοις έχει και εκεί θετικό πρόσημο.

Στην ελληνική πραγματικότητα, σπάνια διαβάζω ή ακούω κάτι βαθύτερο. Κάτι που να αναλύει την προσωπικότητα ενός ηγέτη ή την ιδιοσυγκρασία του, το χαρακτήρα, τα παιδικά βιώματα ή ακόμα και την ψυχική του ή όχι, ισορροπία. Έτσι ώστε να δούμε καλύτερα πως διαμορφώθηκε αυτός ο άνθρωπος. Δύσκολα παρουσιάζεται η αρνητική πλευρά ενός ηγέτη ή μια ολοκληρωμένη εικόνα του. Επίσης, σχεδόν πάντα απουσιάζει οποιαδήποτε αναφορά στην ηθική του πλην ελαχίστων εξαιρέσεων. Για κάποιο λόγο τους περιβάλλει ένα φωτοστέφανο. Το χειρότερο είναι πως, όταν αναφέρεσαι στα τρωτά των ηγετών, οι «μεταμφιεσμένοι ειδήμονες της επικοινωνιακής και επιφανειακής γενικότητας», σου λένε αμήχανα πως, αυτά, δεν έχουν σημασία. Και το προσπερνάνε. Σου τονίζουν πως μετράει αυτό που πέτυχαν, ότι τους έχει γράψει η ιστορία κλπ. Μα καλά, αναρωτιέμαι, δεν έχει σημασία πως το πέτυχαν;

Ναι μεν άλλα
Για παράδειγμα κάποιος «μεγάλος πολιτικός ηγέτης» ναι μεν πέτυχε την εγκαθίδρυση των ιδεών του αλλά ευθύνεται για το θάνατο 35 εκατομμυρίων ανθρώπων. Κάποιος άλλος στρατιωτικός ηγέτης ναι μεν κέρδισε μάχες και άλλαξε, όπως του καταλογίζουν, το ρου της ιστορίας αλλά ξεχνούν να αναφέρουν πως έδινε εντολές εξολόθρευσης βρεφών, νηπίων και γυναικών όπου περνούσε ο ένδοξος στρατός του. Επίσης, ένας άλλος ηγέτης των επιχειρήσεων ναι μεν κατάφερε να εξορθολογήσει την βιομηχανία-κολοσσό και πέτυχε αξιοζήλευτα οικονομικά αποτελέσματα αλλά ήταν αυτός που απέλυσε 4.000 ανθρώπους ενώ με τη νέα τακτική που εφήρμοσε θυσιάστηκαν σε εργατικά ατυχήματα 2.500 εργαζόμενοί του. Κάποιος άλλος ηγέτης της ναυτιλίας ναι μεν έγινε ζάπλουτος και σήμερα υπερηφανεύεται για την τεράστια δύναμή του, αλλά είχε φροντίσει να βουλιάξει πολλά καράβια με ανθρώπινες ψυχές για να εισπράξει τις ναυτασφάλειες ενώ σε άλλες περιπτώσεις έκανε λαθρεμπόριο κάθε είδους γεμίζοντας τα ταμεία του με βρώμικο χρήμα.

Τα παραδείγματα αμέτρητα αλλά πολύ ενδιαφέροντα, προερχόμενα από όλες τις πλευρές είτε πολιτικές, στρατιωτικές, επαναστατικές, απελευθερωτικές, ηθικές ή θρησκευτικές. Όμως, αυτό που καταγράφεται ευρύτερα βιβλιογραφικά, ιστορικά και επικοινωνιακά είναι μια προσπάθεια «αγιοποίησης», κυριολεκτικά και μεταφορικά, γύρω από την έννοια «ηγέτης». Προφανώς και δεν πρόκειται για ένα τυχαίο γεγονός. Γιατί συμβαίνει όμως; Μήπως γιατί ο άνθρωπος από τη φύση του θέλει να στηρίζεται σε κάποιον επικεφαλής; Να τον ακολουθεί; Κάποιον που θα τον εκφράζει και θα τον εμπνέει; Που θα του παρέχει ασφάλεια; Ίσως γιατί θέλει να προβάλει σε αυτόν τον ηγέτη τον εαυτό του; Να γίνει κάτι που θα ήθελε ο ίδιος αλλά δεν μπορεί; Για να ταυτιστεί; Ή μήπως γιατί πρέπει να «συνηθίσει» ότι ο ηγέτης είναι συνυφασμένος με τα «συμφέροντα» και την «ευημερία» του άρα θα πρέπει να τον αποδέχεται ότι και να κάνει, είτε καλό, κακό, θηριωδία ή γενοκτονία; Άλλωστε, ότι κάνει ο ηγέτης, το κάνει στο όνομα του καλού όπως αυτός το αντιλαμβάνεται. Μήπως τελικά δεν μπήκαμε στον κόπο να σκεφτούμε βαθύτερα την προσπάθεια «αγιοποίησης»;

Κοινά χαρακτηριστικά
Τι σας φέρνουν στο μυαλό τα παρακάτω ονόματα (η σειρά είναι τυχαία): Χίτλερ, Μουσολίνι, Νάσερ. Ασάντ, Χομεϊνί, Καντάφι, Κάστρο, Σαντάμ Χουσείν, Δαλάι Λάμα, Κένεντυ, Κλίντον, Μπους, Τσόρτσιλ, Ναπολέων, Στάλιν, Λένιν, Γιώργος Παπαδόπουλος, Ιωαννίδης, Αννάν, Κωνσταντίνος Καραμανλής, Ανδρέας Παπανδρέου, Βαγγέλης Βενιζέλος, Νέρωνας, Σαμαράς, Μπερλουσκόνι, Μέρκελ, Κλεοπάτρα, Καίσαρας, Μεγάλη Αικατερίνη, Περικλής;

Ας δούμε μερικά στοιχεία: 1) Καταρχήν όλοι έχουν χαρακτηριστεί ως ηγέτες. 2) Δεν ξέρω για εσάς αλλά εμένα προσωπικά μου φέρνουν στη μνήμη, πριν από οτιδήποτε άλλο, αρνητικές σκέψεις που αφορούν: πόλεμο, θάνατο, βασανισμό, δολοφονίες, δικτατορίες, αδικία, δυστυχία, φτώχεια, λύπη, οργή, υποτέλεια, ιμπεριαλισμό, εκβιασμό, αηδία, οικονομική καταστροφή, εξαθλίωση, ψέμα, λάθη, πείνα, αρρώστιες, λοιμούς, ανατροπές, προδοσία, δολοπλοκία, διωγμούς και απανθρωπιά. Μετά από αυτές τις σκέψεις προσπαθώ να σκεφτώ κάτι καλό που έκαναν το οποίο δεν αφορούσε τον εαυτό τους και ταυτόχρονα να μην περιελάμβανε κάτι από τα παραπάνω αρνητικά. 3) Άλλοι ήταν «ηγέτες» που τους τοποθέτησαν (δοτοί) ενώ κάποιοι άλλοι ικανότατοι (χαρισματικοί) που πάτησαν «επί πτωμάτων» κυριολεκτικά και μεταφορικά, για να καταλάβουν τα ηνία με τη χρήση κάθε μορφής βίας ή άλλης δολοπλοκίας. Από τους «δοτούς» ελάχιστοι ήταν αποτελεσματικοί και τελικά προκάλεσαν μεγάλες καταστροφές. Οι περισσότεροι από την δεύτερη έκδοση (χαρισματικοί), είχαν μια σπάνια ικανότητα να εξαπατούν το λαό συμπαρασύροντάς τον στο δόγμα τους. Και αυτοί επίσης, προκάλεσαν τεράστιες καταστροφές. 4) Μερικοί ηγέτες από αυτούς, ευθύνονται για θηριωδίες, θανάτους, βασανιστήρια, γενοκτονίες κλπ που επιμελώς παραλείπονται. Ενώ κάποιοι άλλοι που ευθύνονται για τα ίδια, αλλά σε μικρότερο βαθμό βρίσκονται διαρκώς στην επιφάνεια, ως παράδειγμα προς αποφυγή. Εν τέλει, παραλείπεται η αναφορά πως και οι δυο ήταν στυγνοί δολοφόνοι, εγκληματίες και θα πρέπει να αντιμετωπίζονται το ίδιο. Όμως, οι πολιτικές ή άλλες σκοπιμότητες τα καλύπτουν. 5) Όλοι τους, έκαναν ή κάνουν τα πάντα στο όνομα μιας καλύτερης πραγματικότητας, ενός καλύτερου αύριο. Και ο καθένας αυτή την πραγματικότητα την αντιλαμβανόταν ή αντιλαμβάνεται με το δικό του «τρόπο», ο οποίος, όλως περιέργως, συνδέεται με αρκετές από τις παραπάνω αρνητικές σκέψεις. Κατ’ αυτούς τους ηγέτες ο «τρόπος» αυτός βαπτίστηκε «επανάσταση», «ελευθερία», «θυσία», «παράπλευρη απώλεια» κλπ. 6) Η συντριπτική πλειοψηφία των ηγετών είναι άντρες.

Το ζητούμενο
Ας δούμε παρακάτω κάποια δεδομένα που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε καλύτερα τον «πολιτικό ηγέτη» ως έννοια αλλά και ως πραγματικότητα, είτε είναι καλός ή κακός. Να μπορέσουμε να αποκρυπτογραφήσουμε τι εννοεί πίσω από τις λέξεις, τις διακηρύξεις και τις πράξεις του, ιδιαίτερα όταν μας ζητάει να τον ακολουθήσουμε και να πιστέψουμε στο όραμά του. Να αναγνωρίσουμε αν είναι κακός ηγέτης ώστε να μην «τρώμε» εύκολα τα ψέματά του. Να του κάνουμε τι ζωή πιο δύσκολη όταν προσπαθεί να μας εκβιάσει ή να μας γοητεύσει με τη μοναδική μαεστρία του, όταν ποικιλοτρόπως πασχίζει να μας χειραγωγήσει. Να καταλάβει ότι δεν απευθύνεται σε μυαλά κατώτερης βαθμίδας ακόμα και αν ο δείκτης νοημοσύνης μας (IQ) είναι χαμηλότερος από τον δικό του. Γιατί αυτό δε σημαίνει απολύτως τίποτα. Εν κατακλείδι, αυτό που οφείλουμε να κάνουμε είναι να κρίνουμε τους ηγέτες χωρίς συναίσθημα π.χ φόβο ή χαρά ενώ σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να τους επιτρέψουμε να αναγνωρίσουν και να μιλήσουν στα δικά μας συναισθήματα. Γιατί τότε η ήττα μας θα είναι παταγώδης.

Περί ηγεσίας γενικά
Ας δούμε πολύ σύντομα τι σημαίνει «ηγέτης» καθώς και μερικά άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία γύρω από αυτόν. Ο House (1977) σκιαγράφησε το χαρισματικό ηγέτη και το πως επηρεάζει τους γύρω του. Ανέφερε πως έχει επιβλητικότητα, αυτοπεποίθηση, ανάγκη για επιρροή, έντονη την πεποίθηση ότι οι αξίες που πιστεύει είναι σωστές και δίκαιες. Όσο περισσότερο αναγνωρίζουν οι «οπαδοί» του θετικά χαρακτηριστικά σε αυτόν, τόσο περισσότερο θα τον μιμηθούν σε σχέση με τις αρχές του, τις προσμονές που έχει για αποτελεσματικότητα, τις συναισθηματικές αντιδράσεις του σε διάφορα προβλήματα και τις στάσεις του απέναντι στην εξουσία. Συνήθως, ανακοινώνει έργα και στόχους που σχετίζονται με ιδεολογία. Επίσης, επικοινωνεί τις υψηλές του προσδοκίες στους άλλους αλλά και την εμπιστοσύνη του στις ικανότητές τους, παρακινώντας τους να επιτύχουν προκλητικούς στόχους. Μπορεί και επηρεάζει τους ανθρώπους τη στιγμή που νιώθουν πιο αγχωμένοι από ποτέ και τέλος, σχεδιάζει και επικοινωνεί τη σημασία και αξία του ρόλου του καθενός, με σκοπό να του εμφυσήσει το όραμά του.

Στη συνέχεια ο Bass (1985) προσέθεσε πως ο ηγέτης ενισχύει την αλλαγή των στάσεων και της συμπεριφοράς στους ανθρώπους, μέσω της συναισθηματικής αντίδρασής τους αλλά και αναπτύσσει έναν ενθουσιασμό ο οποίος μειώνει τις αντιδράσεις και την κριτική. Με την εικόνα της τελειότητας του, αποτελεί επιθυμητό πρότυπο για τους ανθρώπους και σημείο αναφοράς για αυτούς.

Κάτι άλλο που παρατηρούμε στους ηγέτες είναι πως τείνουν να επηρεάζουν τους ανθρώπους και να δικαιολογούν τη στάση και τη θέση τους, μέσα από τις εξαιρετικές επικοινωνιακές τους ικανότητες, την επιχειρηματολογία τους, την τεχνική τους κατάρτιση και την ικανότητα να ακούν την καρδιά των άλλων. Όλα τα χαρακτηριστικά δηλαδή, που δημιουργούν το θαυμασμό, την αγάπη και την εμπιστοσύνη των ανθρώπων και τα οποία είναι ακριβώς εκείνα που δημιουργούν το μίσος, τη βδελυγμία και την εχθρότητα των αντιπάλων τους.

Τύποι ηγετών
Η βιβλιογραφία μας δίνει πολλές πληροφορίες σχετικά με τους τύπους των ηγετών. Απομονώνω δυο χαρακτηριστικές περιπτώσεις αλλά ιδιαίτερα σημαντικές.

Ο Συνδιαλλακτικός ηγέτης, αυτός δηλαδή που επηρεάζει τους ανθρώπους, καθαρά μέσα από τον έλεγχο των πηγών αναγνώρισης που έχει και διαχειρίζεται, όπως για παράδειγμα μισθοί, επιδόματα, προσλήψεις, απολύσεις, ωράριο εργασίας, φορολογία κλπ.

Στη συνέχεια έχουμε τον Μετασχηματιστικό ηγέτη, ο οποίος πηγαίνει πολύ πιο βαθιά, εμπνέει και παρακινεί τους άλλους να «λειτουργούν» σε πολύ μεγαλύτερο επίπεδο από το συνηθισμένο. Στην επαφή του κύριο ρόλο παίζει η διαχείριση των συναισθημάτων τόσο των δικών του όσο και των άλλων. Με αυτό τον τρόπο μπορεί να παρακινεί τους άλλους να δουν αυτό που κάνουν από μια άλλη σκοπιά, από ένα διαφορετικό πρίσμα. Επίσης, μπορεί να αναπτύξει τους ανθρώπους του σε ένα ανώτερο επίπεδο και να τους παρακινήσει να θέσουν τους στόχους π.χ της κυβέρνησης ή της επιχείρησης ή της ιδεολογίας, πάνω από τους προσωπικούς τους. Ο ηγέτης αυτού του τύπου δε θα ζητούσε ποτέ από έναν οπαδό του να κάνει κάτι που δεν θα έκανε ο ίδιος.

Ηγέτης (το μυαλό) και Manager (η καρδιά)
Στο σημείο αυτό είναι πολύ χρήσιμο να αναφέρω την διαφοροποίηση του ηγέτη από τον manager. Αφορμή για αυτό είναι, όχι μόνο η βιβλιογραφία αλλά και ένα βιβλίο που είδα στη βιτρίνα ενός πανεπιστημιακού βιβλιοπωλείου στη Σκωτία και το οποίο αγόρασα. Το βιβλίο αναφέρει πως ο Αδόλφος Χίτλερ υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους managers όλων των εποχών ενώ ταυτόχρονα είχε και στοιχεία ηγέτη. Φροντίζει όμως ο συγγραφέας, να αναδείξει την κοινωνιοπαθή διαταραχή του και τη γενικότερη ψυχασθένειά του (έπασχε από σειρά ψυχικών διαταραχών), ως συστατικά της «επιτυχίας» του. Επιτυχίες δε λογίζονται οι θηριωδίες του κλπ αλλά το πώς συντόνιζε όλη αυτή την σιχαμερή και παρανοϊκή δολοφονική γερμανική μηχανή, τον τρόπο που δόμησε το όλο εγχείρημά του και τελικά πως κατάφερε και κράτησε γύρω του όλον αυτό το λαό, παρασύροντάς τον να τον πιστέψει μέχρι θανάτου. Ας κρατήσουμε σε αυτό το σημείο κάτι σημαντικό: ένας κορυφαίος ηγέτης ή manager δε σημαίνει ότι είναι και ψυχικά ισορροπημένος.

Να δούμε λοιπόν, πολύ συνοπτικά τις διαφορές: Ο manager που είναι το «μυαλό», είναι αυτός που εκλογικεύει, συμβουλεύει, έχει επιμονή, λύνει προβλήματα, είναι ξεροκέφαλος, αναλυτικός, δομημένος, σκόπιμος, αυταρχικός και σταθεροποιητικός. Από την άλλη πλευρά ο ηγέτης, που είναι η «καρδιά», είναι αυτός που οραματίζεται, έχει πάθος, είναι δημιουργικός, ευέλικτος, εμπνευστής, καινοτόμος, θαρραλέος, έχει φαντασία, πειραματίζεται και αποτελεί παράγοντα αλλαγής.

Συναισθηματική νοημοσύνη
Από τα παραπάνω είναι πασιφανές ότι ο ηγέτης στοχεύει στην χειραγώγηση του συναισθήματος. Αυτό είναι το κύριο χαρακτηριστικό του. Εκεί βρίσκεται η δύναμή του. Για το λόγο αυτό πολλοί ειδικοί ασχολήθηκαν με το συνδυασμό ηγεσίας-συναισθήματος-λογικής. Ο συνδυασμός αυτός έφερε τον όρο της συναισθηματικής νοημοσύνης, η οποία παρουσιάστηκε το 1990 από τους Salovey & Mayer ως μια συγκεντρωτική προσπάθεια να χαρτογραφηθούν η αξία, η ουσία και η χρησιμότητα των συναισθημάτων για τη ζωή των ανθρώπων. Με αυτό θέλησαν να δείξουν τη σχέση συνεργασίας που υπάρχει μεταξύ συναισθημάτων και λογικής, δείχνοντας ότι οι άνθρωποι είναι τόσο λογικά όσο και συναισθηματικά όντα.
Εντούτοις, η λογική του ατόμου δεν αποτελείται μόνο από την κλασική νοημοσύνη αλλά και από μια σειρά από άλλες όπως λεκτική, οπτική, μηχανική, κοινωνική κλπ. Τελικά το να είσαι έξυπνος δε σημαίνει ότι μπορείς να λύσεις δύσκολες μαθηματικές εξισώσεις ή να ξέρεις πολλά συνώνυμα και αντίθετα. Η ικανότητα του ατόμου να συμπεριφέρεται εκείνες τις φορές που χρειάζεται σύμφωνα με τα συναισθήματά του και κάποιες άλλες φορές παρά τα συναισθήματά του, μπορεί να βοηθήσει το άτομο σε μια καλύτερη προσαρμογή στο διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον στο οποίο ζει και αναπτύσσεται (Goleman 1999). Αυτό έρχεται να συμπληρώσει ο ορισμός της Συναισθηματικής νοημοσύνης δηλαδή την ικανότητα του ανθρώπου να ελέγχει και να ρυθμίζει τα συναισθήματα και τις συναισθηματικές αντιδράσεις του εαυτού του και των άλλων, να μπορεί να διακρίνει και να χρησιμοποιεί τις πληροφορίες που απορρέουν από αυτά με στόχο να καθοδηγούν τις σκέψεις και τις δραστηριότητές του.

Ορισμός ηγεσίας
Τα παραπάνω συνθέτουν έναν ορισμό της ηγεσίας: Είναι η ικανότητα του ατόμου να αναγνωρίζει και να ελέγχει τόσο τα δικά του συναισθήματα όσο και τα συναισθήματα των άλλων, να έχει τη δυνατότητα να δημιουργεί κίνητρα για τον εαυτό του και τους άλλους, καθώς και να μπορεί να χειρίζεται με αποτελεσματικό τρόπο τα συναισθήματα του τόσο στα πλαίσια των ενδοπροσωπικών όσο και διαπροσωπικών του σχέσεων (Goleman, 1999).

Ηγεσία και ψυχική υγεία
Με βάση τα παραπάνω δεδομένα, καταλήγουμε μεταξύ άλλων, πως η ηγεσία σχετίζεται με συναισθήματα, επικοινωνία, εικόνα, έλεγχο, συμπεριφορά, ενθουσιασμό, εμπιστοσύνη, ασφάλεια, παρακίνηση, χειραγώγηση. Προφανώς, ο άνθρωπος που θα καταφέρει να συντονίσει τα προαναφερόμενα συστατικά πρέπει να είναι ιδιοφυής και να έχει εξαιρετικά ταλέντα και δεξιότητες. Και σε καμία περίπτωση δεν θα ανήκει στο μέσο όρο όπως ο κάθε φυσιολογικός άνθρωπος αλλά σε ένα πολύ μικρό ποσοστό του πληθυσμού. Τι υπάρχει όμως μέσα στην ψυχή ενός ηγέτη; Κατά πόσο ο ιδιοφυής είναι και ψυχικά ισορροπημένος;

Ο Αριστοτέλης, στο έργο του «Περί Ψυχής», ήταν ο πρώτος που συσχέτισε την ψυχική ανισορροπία με την ιδιοφυία. Εκεί αναφέρθηκε επισταμένα για το θέμα αυτό τόσο σε καλλιτέχνες αλλά και σε πολιτικούς της εποχής του. Στη σύγχρονη εποχή, υπάρχουν επιστημονικές δημοσιεύεις στο χώρο της ψυχολογίας, κοινωνιολογίας και εγκληματολογίας που συσχετίζουν τους ηγέτες (θρησκευτικούς, πολιτικούς, στρατιωτικούς κλπ) με μια σειρά από ψυχικές διαταραχές. Συχνές είναι οι διαταραχές διάθεσης (κυκλοθυμική, διπολική, δυσθυμία και κατάθλιψη συνοδευόμενη από απόπειρα αυτοκτονίας), διαταραχές προσωπικότητας (ναρκισσιστική, κοινωνιοπαθής, δραματική, εξαρτημένη, ψυχαναγκαστική), διαταραχές άγχους (φοβίες, πανικοί, ιδεοψυχαναγκαστική), διαταραχές σχετικές με χρήσεις ουσιών (κατάχρηση αλκοόλης, αγχολυτικών, ηρεμιστικών, υπνωτικών) και σε κάποιες περιπτώσεις με παράνοια.

Επειδή η ανάλυση των παραπάνω διαταραχών θα σας κουράσει, απομονώνω μια, την οποία θεωρώ πολύ σημαντική, την κοινωνιοπαθή διαταραχή της προσωπικότητας. Την επιλέγω, όχι μόνο γιατί χαρακτηρίζει πολλούς ηγέτες γενικά αλλά γιατί σχετίζεται με πάρα πολλούς πολιτικούς ηγέτες, ειδικότερα. Αυτό, θα το καταλάβετε αμέσως μόλις διαβάσετε τα χαρακτηριστικά των ανθρώπων που πάσχουν από αυτήν και είμαι σίγουρος πως πολλά από αυτά, ενώ τα βλέπατε και τα ακούγατε, δε γνωρίζατε ότι αποτελούν κριτήρια αυτής της εξαιρετικά επικίνδυνης και μη ιάσιμης ψυχικής διαταραχής που μεταβάλει το άτομο σε ένα ανθρωπόμορφο τέρας :

1. Ακατάσχετη πολυλογία χωρίς ειλικρίνεια και επιφανειακή γοητεία, συνήθως με υψηλή λεκτική νοημοσύνη.
2. Χειραγωγούν και εξαπατούν. Ποτέ δεν αναγνωρίζουν τα δικαιώματα των άλλων. Φαίνονται να είναι γοητευτικοί αλλά είναι εχθρικοί και αυταρχικοί, βλέποντας το θύμα τους (οπαδό, ψηφοφόρο κλπ) ως ένα εργαλείο που απλώς θα χρησιμοποιήσουν. Μπορούν να κυριαρχούν και να ταπεινώνουν τα θύματα τους.
3. Μεγαλοπρεπή αίσθηση του εαυτού τους. Μοναδική αίσθηση δικαιώματος σε ορισμένα πράγματα.
4. Παθολογικοί ψεύτες. Δεν έχουν πρόβλημα με το ψέμα, είναι ψύχραιμοι και είναι σχεδόν αδύνατο για αυτούς να είναι ειλικρινείς σε σταθερή βάση. Μπορεί να δημιουργήσουν και να εμπλακούν σε μια σύνθετη πεποίθηση για τις δυνάμεις και τις ικανότητές τους. Εξαιρετικά πειστικοί, είναι σε θέση να ξεγελάσουν ακόμα και ανιχνευτή ψεύδους.
5. Έλλειψη τύψεων, ενοχής ή ντροπής. Δεν βλέπουν τους άλλους γύρω τους σαν ανθρώπους αλλά μόνο ως στόχους και ευκαιρίες. Αντί των φίλων έχουν γύρω τους θύματα και συνεργούς που τελικά καταλήγουν να γίνουν και αυτοί θύματα (οι συνεργοί). Για αυτούς, ο σκοπός αγιάζει τα μέσα και τίποτα δεν στέκεται εμπόδιο στο δρόμο τους.
6. Ρηχά συναισθήματα. Όταν φαίνεται ότι έχουν ζεστασιά, χαρά, αγάπη και συμπόνια το κάνουν υποκρινόμενοι και πάντα με υστεροβουλία. Παριστάνουν τους σοκαρισμένους για ασήμαντα θέματα αλλά εξακολουθούν να παραμένουν ασυγκίνητοι και ψυχροί σε σχέση με τα φυσιολογικά άτομα.
7. Ανίκανοι να αγαπήσουν πραγματικά και ανιδιοτελώς.
8. Ανάγκη για διέγερση. Ζουν στα άκρα, κινούνται στα όρια. Λεκτικά ξεσπάσματα και επιβολή τιμωρίας είναι συνήθεις τακτικές.
9. Αναισθησία / έλλειψη ενσυναίσθησης προς τους άλλους. Ανίκανοι να συμπάσχουν με τον πόνο των θυμάτων τους. Έχουν μόνο περιφρόνηση για τα αισθήματα των άλλων και ως κύριο στόχο να επωφεληθούν άμεσα από αυτούς.
10. Κακή συμπεριφορά/ Προσπάθεια απόλυτου ελέγχου/ Παρορμητική φύση. Οργή και κακοποίηση που εναλλάσσονται με μικρές εκφράσεις αγάπης και έγκρισης που δημιουργούν ένα εθιστικό κύκλο για θύτη και θύματα καθώς και δημιουργία απελπισίας προς το θύμα. Πιστεύουν ότι είναι παντοδύναμοι, παντογνώστες, δικαιούται κάθε επιθυμία, δεν υπάρχει καμία ανησυχία για τις επιπτώσεις στους άλλους.
11. Πρόωρα προβλήματα συμπεριφοράς / Νεανική εγκληματικότητα. Συνήθως έχουν μια ιστορία κακής συμπεριφοράς στο σχολείο ή ακαδημαϊκών παρεκτροπών. Παρουσιάζουν προβλήματα στην δημιουργία και διατήρηση φίλων, κυρίως εξαιτίας αποκλινουσών συμπεριφορών όπως απάτη, σκληρότητα σε ανθρώπους, ζώα κλπ.
12. Ανευθυνότητα / Αναξιοπιστία. Δεν ανησυχούν αν καταστρέψουν τις ζωές και τα όνειρα των άλλων, αγνοώντας την καταστροφή που προκαλούν. Δεν κατηγορούν τους εαυτούς τους αλλά κατηγορούν τους άλλους, ακόμη και για πράξεις που οι ίδιοι έχουν διαπράξει.
13. Αδιάκριτη σεξουαλική συμπεριφορά και απιστία.
14. Απατηλές υποσχέσεις για το μέλλον και κακή έως μηδενική εργασιακή ηθική.
15. Ποινική ή επιχειρηματική ευελιξία. Αλλάζουν την εικόνα τους, όπως απαιτείται, για να αποφύγουν τη δίωξη. Πολλοί από αυτούς αλλάζουν μέχρι και την ιστορία της ζωής τους.
16. Συνήθως, εμφανίζεται σε ανδρικό πληθυσμό.
17. Είναι ιδιαίτερα επιτυχημένοι επαγγελματικά.
18. Έχουν υψηλότατο δείκτη νοημοσύνης (IQ).
19. Οι περισσότεροι παρουσιάζουν ταυτόχρονα και ναρκισσιστική διαταραχή της προσωπικότητας.
20. Δεν είναι ιάσιμη διαταραχή, ούτε με φαρμακευτική αγωγή αλλά ούτε και με ψυχοθεραπεία, εκτός αν διαγνωσθεί στο 15ο έτος της ηλικίας. Ο ασθενής δεν αποδέχεται ποτέ ότι νοσεί από αυτήν.

Δοκιμασία (test)
Ταυτίζετε τα παραπάνω χαρακτηριστικά με κάποιον ή κάποιους πολιτικούς ηγέτες που γνωρίσατε κάποτε ή γνωρίζετε σήμερα; Ή πιο σωστά, αν σας επέτρεψαν, οι «μεταμφιεσμένοι ειδήμονες της επικοινωνιακής και επιφανειακής γενικότητας» που διαχειρίζονται τα μεγάλα ΜΜΕ, να γνωρίσετε, χωρίς να φιλτράρουν την ουσία ή να σας αποσπάσουν από αυτήν;
Ίσως, στην Ελληνική πολιτική ιστορία να υπάρχουν κάποιοι Έλληνες πολιτικοί ηγέτες, χαρισματικοί και όχι δοτοί, με υψηλότατο δείκτη λεκτικής νοημοσύνης, οι οποίοι πληρούν τα κριτήρια της κοινωνιοπαθούς διαταραχής της προσωπικότητας. Σκεφτείτε το. Ίσως αναγνωρίσετε κάποιον. Εάν τελικά τα καταφέρετε, τότε θα αντιληφθείτε την πελώρια και εκκωφαντική ζημιά που κάναμε στους εαυτούς μας στηρίζοντας και επιλέγοντας τους. Μια επιλογή που σήμερα εξαργυρώνουμε με βία, πόνο και απέραντη αδικία. Αν πάλι δεν τα καταφέρετε, δεν πειράζει. Ήταν μια απλούστατη δοκιμασία για το μυαλό.

Να θυμάστε όμως πως τα παραπάνω κριτήρια δεν είναι φανταστικά. Μπορείτε να τα βρείτε σε οποιοδήποτε βιβλίο της Ψυχοπαθολογίας και κυριότερα στο Διαγνωστικό Στατιστικό Εγχειρίδιο (DSM-IV-TR) του Αμερικανικού Ψυχιατρικού Συλλόγου. Όπως καταλαβαίνετε, το ζήτημα δεν είναι ούτε ακαδημαϊκό, ούτε αθώο, ούτε θεωρητικό. Απεναντίας. Είναι πρακτικό, συγκεκριμένο, υπαρκτό, έχει όνομα, ταυτότητα, χαρακτηριστικά και σας παρουσιάζεται όσο πιο απλουστευμένα γίνεται, βασισμένο σε επιστημονικά δεδομένα και πηγές. Δεν θα μπορούσε άλλωστε να γίνει διαφορετικά για ένα τόσο σοβαρό ζήτημα.

Επίλογος
Στην ιστορία της ανθρωπότητας, υπήρξαν και υπάρχουν, καλοί και κακοί ηγέτες. Το ζητούμενο είναι να μάθουμε να τους ξεχωρίζουμε. Ωστόσο, είναι γεγονός πως σε περιόδους κρίσης (οικονομικής, κοινωνικής, ηθικής κλπ), οι ηγέτες βλέπουν πράγματα που οι υπόλοιποι δεν μπορούν να δουν. Όταν οι παραδοσιακές προσεγγίσεις καταρρέουν αυτοί βλέπουν νέες ευκαιρίες. Όταν, πλέον, το παρελθόν δεν οδηγεί το μέλλον, ανακαλύπτουν ένα νέο μέλλον. Όταν τα παλιά ερωτήματα μένουν αναπάντητα και δεν μπορούν να κατηγοριοποιηθούν, τότε βρίσκουν νέες λύσεις. Όλα αυτά υφίστανται σε ένα πλαίσιο που περιλαμβάνει ηθική ή μη ηθική. Εντός αυτού του πλαισίου που είναι και το μέγα ζητούμενο, ο άνθρωπος οφείλει να κρίνει την εξουσία και τους ταγούς του. Αρκεί να έχει παιδεία και κατόπιν πρόσβαση στην πληροφορία και στη γνώση, να λειτουργεί αφαιρετικά ή συνθετικά ως προς αυτές, φροντίζοντας να αναπτύξει και να πλατύνει την κριτική του ικανότητα. Για να κάνει κάποιος αποτελεσματική κριτική οφείλει, τουλάχιστον, να έχει τα παραπάνω σημαντικά εφόδια (παιδεία, πληροφόρηση και γνώση). Έτσι, θα μπορεί να «οσφρίζεται» την ύπαρξη ή μη της ταραγμένης ηθικής πραγματικότητας και της ψυχικής ανισορροπίας, αποφεύγοντας τη δίνη της επιφανειακής γενικότητας. Αυτής που, ως έντεχνα προβεβλημένης αλλά και μεταμφιεσμένης, καθιστά τον άνθρωπο κεραυνοβολημένο και ακίνητο, φοβισμένο και κατάχλωμο, αηδιασμένο και πλημμυρισμένο από θυμό.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αριστοτέλης ( 384 - 322 π.Χ. ) «Περί ψυχής».

Bass, B. M., (1985). “Leadership and performance beyond expectations”. New York: Free Press.

Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-IV-TR), American Psychiatric Association, 2000.

Goleman, D. (1999). “Working with Emotional Intelligence”. Bloomsbury Publishing, London UK.

House, R. J. (1977). “A 1976 theory of charismatic leadership”. In J. G. Hunt, & L. L. Larson (Eds.), Leadership: The cutting edge (pp. 189-207). Carbondale, IL: Southern Illinois University Press.

Salovey, P. & Mayer, J. D. (1990). “Emotional intelligence. Imagination, Cognition, and Personality”, v.9, pp:185-211.

* Ο Χρήστος Αλεξάκος, MSc, MA, PHR είναι Σύμβουλος Οργανωσιακής Ανάπτυξης και Συμβουλευτικός Ψυχολόγος. Σπούδασε Διοίκηση Επιχειρήσεων (State University of New York) και είναι κάτοχος μεταπτυχιακών τίτλων στη Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού (Master of Science in Human Resource Management - Stirling University, Scotland) καθώς και Κλινικής Συμβουλευτικής Ψυχολογίας με διάκριση (Master of Arts with distinction in Clinical Counseling Psychology - LaSalle University, USA).

Είναι αναγνωρισμένο και συνεργαζόμενο μέλος του American Psychological Association (No 28592811).
Είναι ιδρυτής και σύμβουλος στην Counseling 4U – Συμβουλευτική Υποστήριξη Ψυχικής Υγείας (www.counseling4u.gr).