ΚΟΣΜΟΣ. Για όσους από εμάς οι μητρικές τους γλώσσες έχουν εκατομμύρια ομιλητές, είναι σχεδόν αδύνατο να το φανταστούμε. Και όμως οι γλώσσες ήρθαν και παρήλθαν σε όλη την ανθρώπινη ιστορία, και συνεχίζουν να το κάνουν. Οι γλωσσολόγοι υπολογίζουν ότι από τις περίπου 6.900 γλώσσες του κόσμου, περισσότερες από τις μισές κινδυνεύουν να εξαφανιστούν μέχρι το τέλος του 21ου αιώνα.

Μερικές φορές οι γλώσσες πεθαίνουν γρήγορα. Αυτό μπορεί να συμβεί όταν μικρές κοινότητες ομιλητών εξαφανίζονται από καταστροφές ή πόλεμο. Στο Ελ Σαλβαδόρ, για παράδειγμα, οι ομιλητές των ιθαγενών Lenca και Cacaopera εγκατέλειψαν τις γλώσσες τους για να αποφύγουν να αναγνωριστούν ως Ινδοί μετά από μια σφαγή το 1932 κατά την οποία τα στρατεύματα του Σαλβαδόρ σκότωσαν δεκάδες χιλιάδες κυρίως αυτόχθονες αγρότες για να καταστείλουν μια εξέγερση.

Ωστόσο, οι περισσότερες γλώσσες εξαφανίζονται σταδιακά καθώς οι διαδοχικές γενιές ομιλητών γίνονται δίγλωσσες και στη συνέχεια αρχίζουν να χάνουν την επάρκειά τους στις παραδοσιακές τους γλώσσες. Αυτό συμβαίνει συχνά όταν οι ομιλητές επιδιώκουν να μάθουν μια γλώσσα με μεγαλύτερο κύρος προκειμένου να αποκτήσουν κοινωνικά και οικονομικά πλεονεκτήματα ή να αποφύγουν τις διακρίσεις.

Η σταδιακή εξαφάνιση της κοπτικής ως ομιλούμενης γλώσσας στην Αίγυπτο μετά την άνοδο των αραβικών τον 7ο αιώνα είναι ένα παράδειγμα αυτού του τύπου μετάβασης. Η νεωτερικότητα και η παγκοσμιοποίηση ενίσχυσαν αυτές τις δυνάμεις και οι λαοί σε όλο τον κόσμο αντιμετωπίζουν τώρα άνευ προηγουμένου πίεση να υιοθετήσουν τις κοινές γλώσσες που χρησιμοποιούνται στην κυβέρνηση, το εμπόριο, την τεχνολογία, την ψυχαγωγία και τη διπλωματία.

Υπάρχει μεταθανάτια ζωή για τις γλώσσες; Σε πολλές περιπτώσεις, ναι. Οι αφοσιωμένοι συντηρητές συχνά αναβιώνουν τις γλώσσες ως θέμα περιφερειακής ή εθνικής ταυτότητας. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η εβραϊκή, η οποία εξαφανίστηκε ως καθομιλουμένη τον 2ο αιώνα μ.Χ. (αν και συνέχισε να χρησιμοποιείται ως γλώσσα θρησκείας και επιστημονικής γνώσης). Η ομιλούμενη γλώσσα αναβίωσε σε εκσυγχρονισμένη μορφή τον 19ο–20ο αιώνα και τώρα είναι η πρώτη γλώσσα εκατομμυρίων ανθρώπων στο Ισραήλ.

Οι γλώσσες είναι ανθρώπινα δημιουργήματα και ως εκ τούτου έχουν κι αυτές έναν συγκεκριμένο κύκλο ζωής. Μερικές "νεκρές" γλώσσες έχουν εξελιχθεί σε άλλες και υπό αυτήν την έννοια, επιβιώνουν μέχρι σήμερα. Άλλες όμως εξαφανίστηκαν χωρίς να αφήσουν πίσω τους κανένα ίχνος, με αποτέλεσμα να μην γνωρίζουμε τίποτα για αυτές σήμερα. Kάποιες από τις γλώσσες που σήμερα δεν τις μιλάει κανείς (μάλλον) κάποτε, στον αρχαίο γνωστό τότε κόσμο, δέσποζαν μεταξύ των απλών ανθρώπων και των βασιλιάδων τους. Ακολουθούν κάποιες από τις νεκρές γλώσσες που χάθηκαν για πάντα στον χρόνο. Από τη γλώσσα της τρομερής φυλής των Ούννων μέχρι τη γλώσσα που μιλούσαν οι Πτολεμαίοι στην αρχαία Αίγυπτο.

Αρχαία Αιγυπτιακά

Η αρχαία αιγυπτιακή γλώσσα αποτελεί μία από τις αρχαιότερες γλώσσες μαζί με τη Σουμεριακή, Κινεζική και Φοινικική. Μιλήθηκε στην αρχαία Αίγυπτο. Η παλαιότερη γνωστή πλήρης γραπτή φράση της χρονολογείται περίπου στο 2.690 και ανήκει ως διακριτός κλάδος στην ομάδα των αφροασιατικών ή χαμιτοσημιτικών γλωσσών, η οποία περιλαμβάνει έξι κλάδους:

  • Αιγυπτιακός - (αρχαία, μέσα, νέα Αιγυπτιακά, Κοπτικά και Σιναϊτικά)
  • Σημιτικός - (Ακκαδικά, Εμπλαϊτικά, Αμοριτικά, Ουγγαριτικά, Χαναανιτικά, Αραμαϊκά, Αραβικά και τις υποδιαιρέσεις τους)
  • Βερβερικός - (Τυνησιακό ιδίωμα, γλώσσες και διάλεκτοι της ΒΔ Αφρικής)
  • Τσαντικός ή τσαδικός - (γλώσσες των περιοχών Νότια, Ανατολικά και Δυτικά της λίμνης Τσαντ)
  • Κουσσιτικός - (Αιθιοπικά, Σομαλικά, Κενυατικά [ΒΔ Κένυα])
  • Ομοτικός – (Ν Αιθιοπία).

Κοπτική Γλώσσα

Η κοπτική προέρχεται από την ύστερη φάση των αιγυπτιακών γλωσσών, και είναι άμεσος απόγονος της αρχαίας αιγυπτιακής γλώσσας. Στην πραγματικότητα, είναι ό,τι απέμεινε από τις αρχαίες αιγυπτιακές γλώσσες -ναι, ακόμη και από τα ιερογλυφικά καθώς πρόκειται για έναν συνδυασμό ιερογλυφικών, δημοτικών και ιερατικών γλωσσών. Χρησιμοποιήθηκε σε όλη τη γη της Αιγύπτου από όλους τους Πτολεμαίους ηγεμόνες μετά τη διάδοση του ελληνικού πολιτισμού σε όλη την περιοχή.

Πρόσφατα έχασε και τους τελευταίους από τους μητρικούς ομιλητές της και μετατρέπεται σε μια γλώσσα που λίγο πολύ υπάρχει κυρίως για τους μελετητές των νεκρών γλωσσών. Εντούτοις, η κοπτική πλέον υπάρχει μόνο στη λειτουργία της Κοπτικής Εκκλησίας στην Αίγυπτο. Θεωρείται η πρώτη γλώσσα του Χριστιανισμού από ορισμένους και είναι αναμφίβολα σημαντική για την κατανόηση της πρώιμης προέλευσης του Χριστιανισμού.

Σουμεριακή Γλώσσα

Η Σουμεριακή γλώσσα είναι η γλώσσα της αρχαίας Σουμερίας. Ομιλούνταν στη νότια Μεσοποταμία τουλάχιστον από την 4η χιλιετία π.Χ. και είναι η αρχαιότερα μαρτυρημένη γνωστή γλώσσα. Ως ομιλούμενη γλώσσα αντικαταστάθηκε από την ακκαδική περί το 2000 π.Χ., αλλά συνέχισε να χρησιμοποιείται για ιερατικούς, τελετουργικούς και επιστημονικούς σκοπούς έως το 1 μ.Χ.

Κατόπιν, ξεχάστηκε εντελώς έως τον 19o αιώνα, οπότε και αποκρυπτογραφήθηκε από τον Χένρι Ρόουλινσον (Henry Rawlinson) (1810-1895). Στη γραπτή εκφορά της η γλώσσα είναι σφηνοειδής και διακρίνεται από άλλες γλώσσες της περιοχής, όπως η εβραϊκή, η ακκαδική, η αραμαϊκή - που ανήκουν στην οικογένεια των σημιτικών γλωσσών - και η ελαμιτική, που ανήκει πιθανώς στις ελαμοδραβίδιες γλώσσες. Ως ομιλούμενη γλώσσα αντικαταστάθηκε από την Ακκαδική περί το 2000 π.Χ..

Ακκαδική Γλώσσα

Η γλώσσα Ακκάντιαν (Ακκαδική) είναι μια εξαφανισμένη ανατολική σημιτική γλώσσα που ομιλούνταν στην αρχαία Μεσοποταμία από την 3η χιλιετία π.Χ. Η γλώσσα πήρε το όνομά της από την πόλη Ακκάδ, ένα σημαντικό κέντρο του μεσοποταμιακού πολιτισμού, αν και θεωρείται αρχαιότερη ακόμα και από την ίδια την πόλη. Είναι η παλαιότερη επιβεβαιωμένη σημιτική γλώσσα και στη γραπτή της εκδοχή χρησιμοποιούταν η σφηνοειδής γραφή.

Οι κάτοικοι της Μεσοποταμίας συνήθιζαν να μιλούν σε αυτήν τη γλώσσα για σχεδόν 3.000 χρόνια, από το 2800 π.Χ. έως και το 500 μ.Χ. Τα αραμαϊκά όμως ήρθαν και την αντικατέστησαν. Αν και η αραμαϊκή γλώσσα ήταν στενά συνδεδεμένη με την ακκαδική, ήταν πιο εύκολη και εύχρηστη, γι’ αυτό, αργά και σταδιακά, οι άνθρωποι την προτίμησαν.

Μετά από πολλούς αιώνες όπου θεωρούταν μυστηριακή και ακατανόητη, οι μελετητές τον 19ο και τον 20ο αιώνα μπόρεσαν να αποκρυπτογραφήσουν τις έννοιες αυτής της αρχαίας γλώσσας και να την επαναφέρουν στη ζωή κατά κάποιον τρόπο.

Σανσκριτικά

Τα σανσκριτικά είναι η αρχαία γλώσσα του Ινδουισμού, αν και χρησιμοποιούνται και από πολλές άλλες θρησκείες -από τον Τζαϊνισμό και τον Βουδισμό μέχρι τον Σιχισμό. Χρησιμεύουν επίσης ως η κύρια γλώσσα πολλών αρχαίων κειμένων ποίησης, δράματος και -προφανώς- και θρησκευτικών κειμένων.

Ο εξέχων ρόλος τους στη λογοτεχνική παράδοση, τα καθιστά μια ιδιαίτερα σημαντική γλώσσα που πολλοί μελετητές οφείλουν να την κατανοήσουν σε βάθος. Και αυτό είναι γενικά κάπως δύσκολο, καθώς πρόκειται για μία πολύπλοκη γλώσσα που έχει εκατοντάδες λέξεις για μεμονωμένες έννοιες ή αντικείμενα.

Ωστόσο, πολλοί θα υποστήριζαν ότι τα σανσκριτικά δεν είναι τελικά μια νεκρή γλώσσα, καθώς υπάρχουν ακόμη περίπου 1.600 άνθρωποι που ζουν στο Νεπάλ και ισχυρίζονται ότι τα σανσκριτικά είναι η μητρική τους γλώσσα. Αν και σε μεγάλο βαθμό είναι μία γλώσσα που χρησιμοποιείται για τη μελέτη αρχαίων ακαδημαϊκών κειμένων, εξακολουθεί να χρησιμοποιείται στην καθομιλουμένη από μερικούς ανθρώπους.

Δάκικη Γλώσσα

Η γη της Δακίας, η οποία αντιστοιχεί περίπου στη σημερινή Ρουμανία, ήταν το λίκνο ενός πολιτισμού σκληρών πολεμιστών που κατακτήθηκε από τους Ρωμαίους κατά τη διάρκεια της βασιλείας του αυτοκράτορα Τραϊανού τον 1ο αιώνα μ.Χ. Αν και οι Ρωμαίοι δεν εξάλειψαν τη γλώσσα, οι κάτοικοι της υιοθέτησαν τα Λατινικά. Και παρότι ορισμένα τοπωνύμια και ορισμένες ρουμανικές λέξεις φαίνεται να προέρχονται από τα Δακικά, η γλώσσα θεωρείται ότι εξαφανίστηκε ολοκληρωτικά τον 6ο ή 7ο αιώνα.

Οι Δάκες μιλούσαν κάποιο είδος ινδοευρωπαϊκής γλώσσας, αλλά το μεγαλύτερο μέρος της έχει χαθεί. Είναι πολύ δύσκολο να ανακατασκευαστεί, αφού δεν έχει σωθεί τίποτα παρά μόνο μία επιγραφή όλη κι όλη. Έχουν γίνει προσπάθειες να συνδεθεί η δακική με τις θρακικές ή φρυγικές γλώσσες, ακόμη και με τη σύγχρονη αλβανική, αλλά φαίνεται ξεκάθαρο ότι η αλβανική είναι απόγονος της ιλλυρικής, αφήνοντας τη δακική να είναι τελικά ένα νεκρό παρακλάδι του ινδοευρωπαϊκού γλωσσικού δέντρου.

Ετρούσκικα

Ο τελευταίος υποτιθέμενος άπταιστα ομιλητής της ετρουσκικής γλώσσας ήταν ο Καίσαρας Κλαύδιος, ο οποίος έγραψε την “Ιστορία των Ετρούσκων”, η οποία δυστυχώς έχει χαθεί. Ήταν ένα θλιβερό τέλος για τη γλώσσα που κυριαρχούσε στην κεντρική Ιταλία για αιώνες σε σκληρό ανταγωνισμό με τα λατινικά.

Σήμερα, μεγάλο μέρος της δυσκολίας ανασυγκρότησης της ετρουσκικής γλώσσας, το να τη μάθουμε δηλαδή στην ολότητά της, οφείλεται στο γεγονός ότι δεν έχουν διασωθεί μεγάλα κείμενα, παρά μόνο κάποιες σύντομες επιγραφές.

Το μόνο μεγάλο ανάγνωσμα που έχει βρεθεί μέχρι στιγμής είναι ένα λινό βιβλίο που είχε χρησιμοποιηθεί ως περιτύλιγμα για μια μούμια. Αυτό που ξέρουμε είναι ότι οι Ετρούσκοι ανέπτυξαν το δικό τους αλφάβητο βασισμένο στα ευβοϊκά ελληνικά και ότι είχαν μια περίτεχνη λογοτεχνική παράδοση, αλλά δεδομένου ότι όλα αυτά έχουν χαθεί με το πέρασμα του χρόνου, τα πάντα είναι ανοιχτά σε εικασίες. Γνωρίζουμε πάντως ότι μας άφησαν κάποια τοπωνύμια όπως είναι η "Ρώμη", από την εποχή που οι Ετρούσκοι κυριαρχούσαν στην κεντρική Ιταλία, στην περιοχή του Λατίου.

Γλώσσα της Ιβηρίας

Παραμένει ασαφής η προέλευση της γλώσσας που μιλούσαν οι κάτοικοι της Ιβηρικής Χερσονήσου (σημερινής Ισπανίας και Πορτογαλίας) πριν από την κατάκτησή τους απ’ τους Ρωμαίους. Κάποιοι μελετητές τη συνδέουν με τις βερβερικές γλώσσες, άλλοι με τη σύγχρονη βασκική και κάποιοι άλλοι υποστηρίζουν ότι ήταν κελτική. Στο τραπέζι έχουν πέσει ακόμη πιο τραβηγμένες υποθέσεις, που συνδέουν την ιβηρική με τις ετρουσκικές ή ακόμα και τις καυκάσιες γλώσσες.

Αυτή η γλώσσα δεν γράφτηκε μόνο σε ένα αλφάβητο αλλά σε τρεις παραλλαγές μίας γραφής που προέρχεται από τα φοινικικά. Η πλέον εξαφανισμένη γραφή είναι η νοτιοδυτική παραλλαγή, που ονομάζεται επίσης Ταρτησσική, αφού πιστεύεται ότι ήταν η γλώσσα που μιλιόταν στο βασίλειο της Ταρτησσού, το οποίο βρισκόταν κοντά στη σημερινή Σεβίλλη, και για το οποίο γίνεται αναφορά και στον Ηρόδοτο. Τα ιβηριανά πέθαναν μαζί με την κατάληψη της χώρας από τους Ρωμαίους, αλλά κάποια τοπωνύμια και λέξεις πιστεύεται ότι έχουν επιζήσει μέσα στη σύγχρονη ισπανική γλώσσα.

Η Γλώσσα των Ούννων

Μπορεί να έβαλαν φωτιά στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης και σε ένα μεγάλο κομμάτι της Ασίας, μπορεί να γονάτισαν τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και να κέρδισαν το παρατσούκλι “μάστιγα του Θεού”, αλλά παρά το γεγονός ότι όλα αυτά θα έπρεπε να ήταν αρκετά για να ενδιαφέρει τους ανθρώπους να καταλάβουν τουλάχιστον τη γλώσσα τους, κάτι τέτοιο δεν συνέβη. Δυστυχώς, οι Ούννοι δεν μπήκαν στον κόπο να καταγράψουν τη γλώσσα τους. Σώζονται μόνο λίγες λέξεις, που έχουν συλλεχθεί από Ρωμαίους μελετητές.

Ως εκ τούτου, υπάρχει μια συνεχής συζήτηση για το πώς θα μπορέσει να ανακατασκευαστεί μια μέρα η γλώσσα που μιλούσε η τρομερή αυτή η φυλή. Οι επικρατούσες υποθέσεις συνδέουν τους Ούννους με τους νομάδες Σιονγκ-Νου που ήταν οι βόρειοι γείτονες των Κινέζων Χαν. Όπως οι Ούννοι, έτσι και αυτοί οι νομάδες ήταν πιθανότατα αναλφάβητοι και όλα όσα γνωρίζουμε γι' αυτούς καταγράφηκαν από τους γείτονές τους, οι οποίοι είχαν βιώσει μία εκτεταμένη περίοδο τρομοκρατίας.

Ακόμη και σήμερα υπάρχει μεγάλη ερευνητική διαμαχή για το εάν η ούννικη γλώσσα ήταν τελικά τουρκική, αλταϊκή, ινδοευρωπαϊκή ή ακόμη και μια απομονωμένη και αυτόνομη γλώσσα -παρά τη δημοφιλή άποψη μεταξύ των Ούγγρων ότι συγγενεύουν με τους Ούννους.

Νούμπιαν

Η γλώσσα Νούμπιαν είναι μια ομάδα γλωσσών που ομιλούνται από τους Νούμπιανς. Αποτελούν ένα κλάδο γλωσσών του Ανατολικού Σουδάν. Η παλαιά Νουβική γλώσσα είναι γλώσσα της οικογένειας των Νουβικών γλωσσών, η οποία είχε γραπτή χρήση από τον 8ο έως τον 15ο αιώνα. Είναι ο πρόγονος της γλώσσας Νομπιίν και σχετίζεται με άλλες γλώσσες όπως η Ντονγκολάουι. Χρησιμοποιούνταν κυρίως από το χριστιανικό βασίλειο της Μακουρίας καθώς και της εξαρτώμενης από αυτό περιοχής της Νομπάντια.

Η γλώσσα προέρχεται από τις γλώσσες που χρησιμοποιούσαν οι νομάδες Νόμπα οι οποίοι μετά την κατάρρευση της Μερόης τον 4ο αιώνα μετακινούνταν κατά μήκος του Νείλου μεταξύ του 1ου και 3ου καταρράκτη του ποταμού, καθώς και των νομάδων Μάκαρων στην περιοχή του 3ου και 4ου καταρράκτη, στην περιοχή που αντιστοιχεί στο σύγχρονο βόρειο Σουδάν και νότια Αίγυπτο.

Άλγκονκιν βάσκικα

Τα Άλγκονκιν βάσκικα ήταν ένα βασκικό γλωσσικό κατασκεύασμα που ομιλούνταν γύρω από τον κόλπο του Αγίου Λόρενς.

Γροιλανδική Σκανδιναβική

Η Γροιλανδική Σκανδιναβική είναι μια εξαφανισμένη βορειο-γερμανική γλώσσα που μιλούνταν στους Σκανδιναβικούς οικισμούς της Γροιλανδίας μέχρι τον θάνατό τους στα τέλη του 15ου αιώνα. Η γλώσσα πιστοποιείται κυρίως από ρουνικές επιγραφές που βρέθηκαν στη Γροιλανδία. Τα περιορισμένα επιγραφικά στοιχεία δείχνουν ορισμένες καινοτομίες, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης του αρχικού t για το þ, αλλά και της διατήρησης ορισμένων χαρακτηριστικών που άλλαξαν σε άλλες σκανδιναβικές γλώσσες. Ορισμένα ρουνικά χαρακτηριστικά θεωρούνται ως χαρακτηριστικά Γροιλανδικά, και όταν εντοπίζονται σποραδικά εκτός της Γροιλανδίας, μπορεί να προτείνουν Γροιλανδούς που ταξιδεύουν.

Τα μη ρουνικά στοιχεία για τη γριλανδική γλώσσα είναι σπάνια και αβέβαια. Ένα έγγραφο που εκδόθηκε στη Γροιλανδία το 1409 διατηρείται σε ισλανδικό αντίγραφο και μπορεί να είναι μάρτυρας ορισμένων γλωσσικών χαρακτηριστικών της Γροιλανδίας. Το ποίημα Atlamál πιστώνεται ως Γροιλανδικό στον Codex Regius, αλλά το διατηρημένο κείμενο αντικατοπτρίζει τις ισλανδικές γραφικές συμβάσεις και δεν είναι βέβαιο ότι το ποίημα γράφτηκε στη Γροιλανδία. Τέλος, τα Γροιλανδικά Νορβηγικά πιστεύεται ότι είχαν γλωσσική επαφή με τα Γροιλανδικά και ότι είχαν αφήσει δάνεια σε αυτά.

Chicomuceltec

Η Chicomuceltec (επίσης Chikomuselteko ή Chicomucelteco, αρχαϊκά, Cotoque) είναι μια γλώσσα των Μάγια που ομιλούνταν παλαιότερα στην περιοχή που οριζόταν από τους δήμους Chicomuselo, Mazapa de Madero και Amatenango de la Frontera στην Τσιάπας του Μεξικού, καθώς και σε ορισμένες κοντινές περιοχές της Γουατεμάλας.

Στις δεκαετίες 1970–80 είχε εξαφανιστεί, με πρόσφατες αναφορές στη λογοτεχνία των Μάγια να ανακαλύπτουν ότι δεν υπάρχουν ζωντανοί φυσικοί ομιλητές. Οι κοινότητες των σύγχρονων απογόνων Chicomucelteco, που αριθμούν περίπου 1500 άτομα στο Μεξικό και 100 στη Γουατεμάλα είναι ισπανόφωνοι.

Τονκάβα

Η γλώσσα Τονκάβα ομιλήθηκε στην Οκλαχόμα, στο Τέξας και στο Νέο Μεξικό. Οι περισσότεροι άνθρωποι που μιλούσαν αυτή τη γλώσσα, πλέον μιλούν μόνο αγγλικά.

Σιονγκ-νου

Η γλώσσα Σιονγκ-νου ομιλούνταν από από νομάδες που ζούσαν στην περιοχή της Κεντρικής Ασίας, τις σημερινές Κίνα και Μογγολία.

Μπα-σου

Η γλώσσα μπα-σου ομιλούνταν από ανθρώπους που ζούσαν στην Ανατολική και Δυτική επαρχία Σιτσουάν.

Ακολουθήστε το notospress.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις