Οι Encardia ξετύλιξαν το μουσικό νήμα που μας έδεσε με τους ελληνόφωνους της Κάτω Ιταλίας.
«Παράξενο, δεν πρόσεχα πως έβλεπα μόνο τη φωνή τους»
Γιώργος Σεφέρης, Αγιάναπα Α’, Ημερολόγιο καταστρώματος Γ’

Γράφει η Ειρήνη Κοκκορού, κοινωνική λειτουργός

Το σώμα της φωνής της προφορικής παράδοσης της «γκρεκάνικης» γλώσσας (του «griko»), μέσω των ελληνόφωνων τραγουδιών της Κάτω Ιταλίας «είδε» και «άγγιξε» ακούγοντας την , το κοινό που κατέκλυσε τον αίθριο χώρο του Μουσείου Ελιάς και Ελληνικού Λαδιού ,την Τετάρτη 19 Ιουνίου, στις 9.00μ.μ.

Στην εκδήλωση που συνδιοργανώθηκε από το Πολιτιστικό Ίδρυμα Πειραιώς ,την Κινηματογραφική Λέσχη Σπάρτης "Ρόδον", και το Σωματείο Φίλων Αρχαιολογικού Μουσείου Σπάρτης "Παναγιώτης Σταματάκης, προβλήθηκε το βραβευμένο μουσικό ντοκιμαντέρ «e n c a r d i a, η πέτρα που χορεύει», παρουσία του σκηνοθέτη Άγγελου Κοβότσου , του παραγωγού Γιώργου Πουλίδη., καθώς και των μελών του μουσικού συγκροτήματος Encardia:Κωσταντίνου Κωσταντάτου(κρουστά– τραγούδι),Βαγγέλη Παπαγεωργίου( ακορντεόν, τραγούδι ) και Ναταλία Κοτσάνη (τραγούδι).

Η ταινία που έχει τιμηθεί με το Μεγάλο Βραβείο Κοινού του Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης 2012 και το Βραβείο και τιμητική διάκριση του Φεστιβάλ CINEMA DEL REALE, Specchia, ΙΤΑΛΙΑ 2012,ακολούθησε μέσα από το οδοιπορικό του μουσικού συγκροτήματος Encardia την διαδρομή της γλώσσας, της ποίησης και της μουσικής των Ελληνόφωνων Χωριών της Κάτω Ιταλίας.

Μετά το τέλος της ταινίας, τα μέλη του συγκροτήματος, παίζοντας ζωντανά μουσική και τραγουδώντας, οδήγησαν το κοινό στον ψυχολογικό συνταυτισμό του με τους γρίκο αγρότες του Σαλέντο . Κοινή εμπειρία τόσο στο μεταφορικό της νόημα όσο και στην κυριολεξία της, η αποξένωση που ζούσαν οι άνθρωποι που μιλούσαν τα γκρίκο. Μακριά από τη γενέθλια γη της γλώσσας τους, στους δρόμους της ξενιτιάς καθώς ακολουθούσαν το μεγάλο ρεύμα της μετανάστευσης του φτωχού ιταλικού Νότου. Νοσταλγία, πόνος και έρωτας. Οι κοινές συναισθηματικές εμπειρίες που συνδέουν όλους τους ανθρώπους ,όπου γης.

Η γκρεκάνικη γλώσσα είναι μια από τις πολυτιμότερες παραδόσεις του Ελληνισμού ,που ψυχορραγεί σήμερα ,στις ελληνόφωνες κοινότητες του Σαλέντο και της Καλαβρίας. Τη διάσωση , τη διάδοση της , το μπόλιασμα του σημερινού αποσπασματικά αρθρωμένου λόγου με το φύτρο αυτής της ιδιόμορφης ιδιωματικής ρίζας, επιχειρούν με τη μουσική και το τραγούδι τους οι Encardia. Καματεύουν τον αγρό της προφορικής παράδοσης των ελληνόφωνων χωριών της Κάτω Ιταλίας παράγοντας κάτι νέο όσο και παλαιό. « Ο στόχος μας» λένε οι ίδιοι, «δεν είναι να ξεριζώσουμε το λουλούδι από τη γη του, αλλά να πάρουμε τον σπόρο και να τον φυτέψουμε στο δικό μας χώμα». Δεν αναπαράγουν απλά παραδοσιακά τραγούδια. Γονιμοποιούν με το παραδοσιακό ,το προσωπικό μοναδικό ιδιόχρωμα κάθε μουσικού που συμμετέχει στο συγκρότημα, γεννώντας έτσι ένα λόγο ζωντανό, ποιητικό , τραγουδιστό, όπως τα γκρίκο.
Τι είναι τα γκρίκο; Γλωσσικό ιδίωμα που διασώζει αρχαία στρώματα της ελληνικής γλώσσας, με νεώτερες ιταλικές προσμείξεις. Διάφορες απόψεις ερίζουν για την καταγωγή του. Ο Morosi (1870) υποστηρίζει ότι το ιδίωμα αυτό προερχόταν από τη γλώσσα των βυζαντινών του 9ου αι., ενώ οι Gerhard Rohlfs- Γ. Χατζηδάκι ότι το πλήθος των δωρικών και άλλων αρχαίων λεξικολογικών στοιχείων, μας πάει στα χρόνια της Μεγάλης Ελλάδας του 8ου π.χ. αι.
Και δεν θα μπορούσαμε να μην αφουγκραστούμε και την ποιητική αναφορά στη «γλώσσα την ελληνικήν» του Κ.Π. Καβάφη . Πόσο μάλλον αφού διανύουμε το έτος Κ. Π. Καβάφη και προστρέχουμε στην ποίηση του με κάθε αφορμή.

ΠΟΣΕΙΔΩΝΙΑΤΑΙ

«Την γλώσσα την ελληνική οι Ποσειδωνιάται
εξέχασαν τόσους αιώνας ανακατευμένοι
με Τυρρηνούς, και με Λατίνους, κι’ άλλους ξένους.
Το μόνο που τους έμενε προγονικό
ήταν μια ελληνική γιορτή, με τελετές ωραίες,
με λύρες και με αυλούς, με αγώνας και στεφάνους.
Κ’ είχαν συνήθειο προς το τέλος της γιορτής
τα παλαιά τους έθιμα να διηγούνται,
και τα ελληνικά ονόματα να ξαναλένε,
που μόλις πια τα καταλάμβαναν ολίγοι.
Και πάντα μελαγχολικά τελείων’ η γιορτή τους.
Γιατί θυμούνταν που κι’ αυτοί ήσαν Ελληνες-
Ιταλιώται έναν καιρό κι ‘ αυτοί
και τώρα πως εξέπεσαν, πως έγιναν,
να ζουν και να ομιλούν βαρβαρικά
βγαλμένοι – ω συμφορά! – απ΄τον ελληνισμό.

(1906) Κ.Π.ΚΑΒΑΦΗΣ

Σα να αναβιώσαμε σε μια μικρογραφία στον περιορισμένο χωρόχρονο μιας εκδήλωσης. τούτες τις τελετές που σκιαγραφεί. Και όλοι μαζί, συντελεστές, καλλιτέχνες, κοινό, σα να βρήκαμε μια χαραμάδα μες τη Λήθη και να διαρρήξαμε το Χρόνο . Και να΄ μαστε:«τα παλαιά τους έθιμα να διηγούνται, και τα ελληνικά ονόματα να ξαναλένε, που μόλις πια τα καταλάμβαναν ολίγοι».

Τα γκρίκο είναι κατεξοχήν λόγος ποιητικός και βέβαια προφορικός ,.που δεν ταριχεύεται σε καταγραφές και αποτυπώσεις. Μιλημένα στην ταινία, από ανθρώπους απλούς που τα έχουν γραμμένα στην ψυχή τους και όχι σε ακαδημαϊκές αναλυτικές μελέτες. «Καρπός της ένωσης τους με το σώμα»* κάθε ανθρώπου που τα μιλά. . Ένας λόγος ρευστός και μεταβαλλόμενος όπως είναι η ανθρώπινη μνήμη και όχι αναλλοίωτος μέσα στο χρόνο μέσω της πιστής αναπαραγωγής του που βασίζεται στην αντιγραφή και τη στείρα καταγραφή.

«Τα γκρίκο είναι το σπίτι μου, η ψυχή μου»
 Λέξεις ολόγιομες από το βίωμα του ανθρώπου που τις ξελευτέρωσε από τα κατάβαθα του, ανοίγοντας τα χείλη του.
Και με τον μαγικό τρόπο που μόνο η Τέχνη μπορεί, ξεπετάχτηκαν μέσα από την οθόνη .Ως «φτερωτές λέξεις» ,- έπεα πτερόεντα κατά τον Όμηρο που παρότι τυφλός έβλεπε τα φτερά του λόγου -πέταξαν μέσω της ταινίας, από την κούρνια τους, την ανθρώπινη μνήμη, και γέμισαν με το φουρφούρισμα τους το Μουσείο.

Έκαναν έτσι άθελα τους, ένα σχόλιο για την ανάγκη ,κάθε τι παλαιό να μη μετατρέπεται σε «μνημείο» . Σε ένα φαινόμενο δηλαδή αποκομμένο τόσο από την πρωτογένεια του όσο κι από τα κοινωνικά του συμφραζόμενα. Να μη προσεγγίζεται ως κομμάτι του παρελθόντος , απομακρυσμένο από τη σύγχρονη πραγματικότητα και συνεπώς ακατανόητο, για τον σύγχρονο άνθρωπο. Κι έστησαν μια γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν το παρόν και το μέλλον κτισμένη με τα υλικά της βιωματικής σχέσης και όχι της ανάλυσης.

Τη βιωμένη πραγματικότητα των αισθήσεων και των αισθημάτων ,που μας συνδέει με το χθες και το αύριο, ζήσαμε ως θεατές και ακροατές αυτής της εκδήλωσης. Ότι κάνει την Ιστορία μικρές προσωπικές ταπεινές ιστορίες. Σαν τους παραμυθάδες από τα Δωδεκάνησα που συνηθίζουν να ξεκινούν μια αφήγηση λέγοντας΅ «Θα σου κάμω την ιστορία μου» έτσι θαρρείς καμώθηκε κι αυτή η ταινία. Αφηγήσεις αγγιγμάτων, βλεμμάτων , σιωπών, συγκινήσεων. Άνθρωποι απλοί, καθημερινοί , με μια αφοπλιστική ειλικρίνεια , σπάνια αυθεντικότητα, αγνή πίστη και ανεπιφύλακτη εγκαρδιότητα ύφαιναν καρέ καρέ , κεντούσαν λέξη, λέξη, την παράδοση των γκρίκο.

« Λίγο ως πολύ, όλοι τους όμορφα κι ασυνήθιστα μιλούσανε,
σα ζωγραφιές ήτανε τα λόγια τους,
μα ήτανε και κάτι γέροι ανάμεσα τους,
που η ομιλία έβγαινε από το στόμα τους κι από το μέλι γλυκύτερη,
όπως λέγει ο γερο – Όμηρος»

Φώτης Κόντογλου, Αρχαίοι άνθρωποι της Ανατολής
Πως συνηχούσαν οι λέξεις! Τόσο στις αφηγήσεις των ανθρώπων της Κάτω Ιταλίας που συγκροτούσαν την ταινία όσο και στο μουσικό δρώμενο του συγκροτήματος Encardia που ακολούθησε την ταινία. Μια συνήχηση αρμονική. Ένας λόγος σωματοποιημένος., που δεν είναι ξεκομμένος από την κίνηση., που ακολουθεί τον ρυθμό της ύπαρξης..
Φωνές που δεν είναι ξέχωρες από το σώμα που τις εκφέρει. Το σώμα κάνει ορατή την εσωτερική κίνηση του λόγου αυτού. Σπαράζουσα, γεμάτη ψυχικούς παλμούς και συναισθηματικές δονήσεις.
Ενδιαφέρουσα η σύνδεση του με το φαινόμενο του ταραντισμού*.

Πόσο ανάγκη έχουμε την επανασύνδεση μας με την προφορική μας παράδοση, την κατοικία αυτού του ζωντανού λόγου. Ιδιαίτερα στις ημέρες που ζούμε , όπου ο λόγος μας, τρέχει πίσω από το κυνήγι της συσσώρευσης πληροφοριών και της εγκαθίδρυσης της επιστήμης ως πυρήνα της αλήθειας μας. Μια αλήθεια που μάθαμε να την αναζητάμε -όλα αυτά τα χρόνια της κυριαρχίας της ακαδημαϊκής εκπαίδευσης -έξω και πέρα από εμάς. Στη γνώση των ειδικών Που ολοένα εξειδικεύονται και αναλύουν το λόγο μέχρι το ελάχιστο εκατοστό του.

Πόσο απλά και σοφά είχε μιλήσει για αυτή την αποξένωση από το σώμα της γλώσσας μας, ο Ν. Καζαντζάκης:
« Ναι, καταλαβαίνεις με το μυαλό.
Λες : σωστό, στραβό – έτσι είναι, έτσι δεν είναι – έχεις δίκιο, δεν έχεις δίκιο. Μα τι βγαίνει μ΄ αυτό;
Εγώ κοιτάζω τα μπράτσα σου, τα πόδια σου, το στήθος σου την ώρα που μιλάς.
Κι αυτά όλα απομένουν βουβά. Δεν λένε τίποτα. Σα να μην έχουν αίμα.
Από που λοιπόν μπορείς να καταλάβεις; Από το κεφάλι; Πφφ! »

Νίκος Καζαντζάκης , Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά.

Αν θέλαμε να προσεγγίσουμε θεωρητικά τους Encardia θα αρκούσε να διαβάσουμε το στίγμα τους έτσι όπως οι ίδιοι το έδωσαν στο προλογικό σημείωμα της πρώτης τους παρουσίας στη δισκογραφία με τον τίτλο encardia agapi mou fidella

«Το μουσικό συγκρότημα encardia παίζει μουσική και τραγούδια από ιδιαίτερες περιοχές της Μεσογείου{...} Ταξιδεύουν αναζητώντας ρίζες παράξενες ενός πολιτισμού που εκφράζεται ιδιαίτερα μέσα από διαλέκτους τοπικές , ελληνικές και μη, με τραγούδια και ταραντέλες ..»
Η μεστή όμως ποίηση που κατοικεί μέσα στα τραγούδια που αξιώνονται να τραγουδήσουν δίνει ίσως με τον πιο παραστατικό τρόπο την σπορά και το θερισμό που επιχειρούν, μέσω της Τέχνης του προφορικού λόγου και της μουσικής που υπηρετούν.

«Και ήθελα να ξέρω που θερίζεις
να σου στείλω ένα όμορφο μαντίλι,
να σφουγγίσεις τον ιδρώτα που χύνεις
Και κάθε σταγόνα να’ χει ένα τραγούδι»

Στίχοι από το Τραγούδι της δουλειάς- λαικό τραγούδιτης Κάτω Ιταλίας σε φόρμα ερωτοαποκρίσεων.

Λειτουργώντας όχι μόνο ως τραγουδιστές και μουσικοί μα και ως ως «αφηγητές» της προφορικής παράδοσης των γκρίκο, μας «παρέδωσαν» αυτό τον πλούτο του ρυθμού, της ποίησης, του λόγου, που θησαυρίζουν χρόνια τώρα στα ταξίδια τους στην Κάτω Ιταλία .Κι από μουσαφίρηδες σε μια ακόμη εκδήλωση κατάφεραν να μας κάνουν συμμέτοχους στην συν – κίνηση.

Αυτό το βράδυ του Ιουνίου, ζήσαμε το σπάνιο πια στις μέρες μας βίωμα ,του να αισθανθούμε όλοι μέλη μιας αφηγηματικής κοινότητας. Δεν ήμασταν απλά θεατές μιας καλλιτεχνικής δημιουργίας. Ως κοινό, αποτελούσαμε τον ένα πόλο διάσωσης μιας προφορικής παράδοσης Δεν ήταν μαζί μας μόνο οι συντελεστές της ταινίας που έφεραν μέσα τους ζωντανό, το γλωσσικό ιδίωμα γκρίκο.Το βάθος αυτού του λόγου σα να ενισχυόταν «από το τεράστιο ηχείο του παρελθόντος, από το λόγο των νεκρών» που διατήρησαν το γλωσσικό αυτό ιδίωμα ζωντανό. Ήταν μαζί μας και όλοι αυτοί οι ανώνυμοι ,απλοί άνθρωποι που το διαμόρφωσαν , το εμψύχωσαν και το διέσωσαν. Τα νέα κορίτσια που ξυπόλητα χόρευαν ταραντέλα υπό τους ήχους της μουσικής των Ελληνόφωνων της Κάτω Ιταλίας καθώς και τα παιδιά που άκουγαν - και δεν «ακούν με αυτιά που διαβάζουν» όπως πια εμείς οι μεγάλοι-, μοιάζει να εκτείνουν προς το αύριο το αφηγηματικό αυτό γεγονός που έλαβε χώρα στο Μουσείο Ελιάς και Ελληνικού Λαδιού.

Όλοι μαζί, οι παρόντες, παρέα με τους προγόνους και τους απογόνους, συγκροτούσαμε μια φανταστική κοινότητα Κι όλη αυτή η μαγική σύμπραξη έλαβε χώρα στον κατεξοχήν χώρο τέτοιων συναντήσεων, σε ένα μουσείο Πόσο ανάγκη έχουμε το λόγο της προφορικής μας παράδοσης-είτε αυτό είναι γλωσσικό ιδίωμα, είτε τραγούδι, ,είτε παραμύθι, θρύλος ή μύθος -τη διάσωση και τη διάδοση του ώστε να καταφέρουμε να κρατήσουμε την πολυπόθητη ισορροπία ανάμεσα στο ατομικό και το συλλογικό, στη νόηση και το βίωμα.

Τέτοιες συνάξεις ανθρώπων που μεταφέρουν και δέχονται κομμάτια προφορικής παράδοσης ,δίνουν μορφή στο έπος της αιώνιας μάχης του Χρόνου με τη Λησμονιά «Καρπός της ένωσης με το κοινό» όλων αυτών των «κουβαλητών» αυτής της παράδοσης ,ήταν και παραμένει η αίσθηση της εφήμερης τουλάχιστον νίκης πάνω στη απειλητική και διαρκώς επικείμενη Λήθη.

*Η συνάντηση με τους Encardia και τα γκρίκο συνεχίστηκε με τη «συνομιλία» μου με την τέχνη της προφορικής λογοτεχνίας και αφήγησης μέσω του βιβλίου του Στέλιου . Πελασγού , Τα μυστικά του παραμυθά –,Εκδόσεις Μεταίχμιο,2007.Αναφορές από το βιβλίο του, πλούτισαν την ματιά και τους συλλογισμούς μου, και με οδήγησαν πέρα από την αισθητική απλά απόλαυση του ακούσματος της γλώσσας των γκρίκο.
*Μια θεραπευτική τελετουργία , ένας μουσικός εκστατικός εξορκισμός για να περάσει ο tarantato(τσιμπημένος από τη δηλητηριώδη αράχνη tarantoula ) από την κατάσταση της ιερής κρίσης – μανίας στη χαλάρωση.