Η ζωή και ο θάνατος της "καταραμένης" Μαρίας Πολυδούρη

ΚΑΛΑΜΑΤΑ. Απρίλιος, ο μήνας της Μαρίας Πολυδούρη. Ο μήνας που γεννήθηκε, που "άνθισε" ο έρωτάς της με τον Κώστα Καρυωτάκη, και που άφησε την τελευταία της πνοή. Αν και η ζωή και το έργο της είναι πάνω-κάτω γνωστά, ας τη μάθουμε καλύτερα

Ποιήτρια της νεορομαντικής σχολής από την Καλαμάτα. Γεννήθηκε την 1η Απριλίου του 1902 και ήταν κόρη του φιλόλογου Ευγένιου Πολυδούρη και της Κυριακής Μαρκάτου, μιας γυναίκας με πρώιμες φεμινιστικές ανησυχίες. Ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές της σπουδές στην Καλαμάτα, αφού προηγουμένως είχε φοιτήσει σε σχολεία του Γυθείου και των Φιλιατρών.

Η Μαρία Πολυδούρη αποτελεί μία από τις σημαντικότερες γυναικείες φωνές της ποίησης του 20ου αιώνα. Τις περισσότερες φορές, το όνομά της είναι συνδεδεμένο με εκείνου του Κώστα Καρυωτάκη, με το ειδύλλιό τους να επισκιάζει – όχι σπάνια – το λογοτεχνικό της έργο, ένα έργο που αξίζει να διαβαστεί, να αναγνωριστεί και να εκτιμηθεί, όπως του αρμόζει. Αδίκως θεωρείται, κάποτε, πως μιμείται τον Κώστα Καρυωτάκη, παρόλο που του έτρεφε μεγάλο θαυμασμό. Οι δύο ποιητές, μπορεί να καταπιάνονται με κοινές θεματικές, όπως τον έρωτα, τον θάνατο, αλλά και την ίδια την ύπαρξη, ωστόσο, ο καθένας το κάνει μέσα από τα δικά του “μάτια” και με τον δικό του, μοναδικό, τρόπο.

Η ποίησή της έχει χαρακτηριστεί λυρική, ευαίσθητη, ακόμη και… γυναικεία. Κι αυτό είναι παράσημο, γιατί γράφει αυτά που την αντιπροσωπεύουν, χωρίς να προσπαθεί να ακολουθήσει την αντρική γραφή της εποχής. Η ποίησή της δεν είναι γλυκανάλατη και ρομαντική. Είναι χειμαρρώδης, άκρως συναισθηματική, βγαλμένη μέσα από την ψυχή της, ευαίσθητη, ζωντανή, ειλικρινής, παρά την απλή γλώσσα της.

Και η ίδια, δεν είναι μια ανυπεράσπιστη, ονειροπαρμένη γυναίκα, έρμαιο του έρωτά της για τον Καρυωτάκη. Είναι δυναμική, τολμηρή, είναι επαναστάτρια και φεμινίστρια. Λαμβάνοντας υπόψιν την εποχή της, παρατηρούμε πως “έσπασε” κάθε στερεότυπο που έβρισκε μπροστά της, ενώ ο κοινωνικός αντικομφορμισμός της αντανακλάται και στο έργο της. Από την “ανδροκρατούμενη” Νομική που επέλεξε να σπουδάσει (κι ας μην την τελείωσε), μέχρι την πρόταση γάμου της στον Καρυωτάκη κατά τη διάρκεια της ασθένειάς του, η Μαρία Πολυδούρη διεκδίκησε τα γυναικεία δικαιώματα, πολλές φορές ασυνείδητα, τόσο στη ζωή όσο και στην λογοτεχνία.

Ο έρωτας, ο χωρισμός και η “Ωχρά σπειροχαίτη”

Τον Απρίλιο του 1922, γνωρίζεται με τον ποιητή Κώστα Καρυωτάκη στη Νομαρχία Αθηνών, όπου εργάζονται και οι δύο, και συνάπτουν δεσμό. Η Μαρία Πολυδούρη είναι ενθουσιασμένη, τον ερωτεύεται κεραυνοβόλα και παραδίδεται σε εκείνον. Τους ενώνουν πολλά, αλλά η μοίρα τους επιφυλάσσει μια τραγική εξέλιξη.

Λίγο καιρό αργότερα, ο Κώστας Καρυωτάκης μαθαίνει ότι πάσχει από σύφιλη, ένα σεξουαλικώς μεταδιδόμενο νόσημα, που την εποχή εκείνη ήταν μη θεραπεύσιμο. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, της αφιερώνει το ποίημα «Δέντρα μου, δέντρα ξέφυλλα…», ενώ περίπου την ίδια χρονική περίοδο της εξομολογείται την ασθένειά του, ένα μυστικό που δεν είχε μοιραστεί με τους φίλους και την οικογένειά του.

Εκείνη του προτείνει να παντρευτούν και να μην κάνουν παιδιά, μια κίνηση που αποτυπώνει, όχι μόνο τον ανιδιοτελή έρωτά της για τον ποιητή, αλλά το ασυμβίβαστο πνεύμα της που πάει κόντρα σε όλες τις κοινωνικές επιταγές, οι οποίες υπάρχουν μέχρι και σήμερα. Ο Καρυωτάκης αρνείται, όντας περήφανος, και έπειτα από δική του απόφαση χωρίζουν, αν και η Πολυδούρη αρχίζει να αμφισβητεί τον έρωτά του για εκείνην. Το επόμενο διάστημα διατηρούν φιλικές επαφές, παρόλο που ο έρωτας σιγοκαίει, μέχρι που η σχέση τους φτάνει σε αδιέξοδο.

Ένα χρόνο μετά, ο Καρυωτάκης δημοσιεύει στον “Έσπερο” το «Τραγούδι της παραφροσύνης» – την πρώτη γραφή του ποιήματος «Ωχρά σπειροχαίτη» (Ωχρά Σπειροχαίτη ή Treponema pallidum ονομάζεται το βακτήριο που προκαλεί τη σύφιλη). Μόνο η Πολυδούρη μπορεί να καταλάβει το νόημα των στίχων, αφού μόνο εκείνη γνωρίζει τι του συμβαίνει.

Το ποίημα που “ταράζει τα νερά”

Μετά από τον χωρισμό τους, ο Κώστας Καρυτωάκης προσπαθεί να διαχειριστεί την ασθένειά του, ενώ εκείνη, μέσα στην απελπισία της και αποδεχόμενη την πραγματικότητα, αρραβωνιάζεται ένα νεαρό δικηγόρο, τον Αριστοτέλη Γεωργίου.

Στη διάρκεια του 1924, ενώ η φιλία τους έχει σταματήσει απότομα και δεν έχουν πια επαφές, ο Καρυωτάκης της δίνει το πεζό ποίημα “Η τελευταία”. Πρόκειται για ένα γραπτό που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στα “Άπαντα” του 1966. Το συγκεκριμένο κείμενο, το εμπιστεύεται η Μαρία Πολυδούρη, λίγο πριν τον θάνατό της, στην ποιήτρια “Μυρτιώτισσα” (φιλολογικό ψευδώνυμο της Θεώνης Δρακοπούλου), η οποία είναι στο πλευρό της κατά τις τελευταίες μέρες της.

Όταν η Πολυδούρη λαμβάνει αυτό το ποίημα, αισθάνεται ενοχές, νομίζοντας πως ο Καρυωτάκης έχει απογοητευτεί από την στάση της. Τα συναισθήματα της είναι ακόμη ζωντανά. Μάλιστα, σύμφωνα με μαρτυρία της αδερφής της, Βιργινίας, έχει κρεμασμένο στο λαιμό της ένα μενταγιόν, το οποίο είχε μέσα την φωτογραφία του. Λίγο καιρό μετά, φεύγει απροειδοποίητα για το Παρίσι και διαλύει τον αρραβώνα της με τον Αριστοτέλη Γεωργίου.

Το 1928 αρρωσταίνει με αδενοπάθεια, ένα βήμα πριν από τη φυματίωση, ενώ τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς ο Κώστας Καρυβτάκης αυτοκτονεί στην Πρέβεζα.

Ο αμφιλεγόμενος θάνατός της

Τα ξημερώματα της 29ης Απριλίου του 1930, σε ηλικία 28 χρονών, η Μαρία Πολυδούρη αφήνει την τελευταία της πνοή στην κλινική Χρηστομάνου. Είχε μεταφερθεί εκεί με έξοδα του πρώην αρραβωνιαστικού της Αριστοτέλη Γεωργίου – χωρίς να το γνωρίζει η ίδια – και όχι με έξοδα του Άγγελου Σικελιανού, όπως κατά καιρούς γράφεται, ενώ η ίδια είχε απαγορεύσει να γίνει έρανος για τη συγκέντρωση χρημάτων, όπως είχε ζητήσει δημόσια ο Κώστας Ουράνης. Μάλιστα, η έκκληση αυτή την είχε εξοργίσει.

Στο “Σωτηρία”, όπου νοσηλευόταν προτού μεταφερθεί στην κλινική, είχε γνωρίσει πλήθος καλλιτεχνών, ανάμεσά τους και τον ποιητή Γιάννη Ρίτσο, με τον οποίον είχαν αναπτύξει μια βαθιά φιλία, ενώ αντάλλαζαν μεταξύ τους ποιήματα.

Ο θάνατός της αποτελεί μέχρι και σήμερα ένα μυστήριο, αν και υπάρχουν μερικές ενδείξεις ότι πρόκειται για αυτοκτονία, οι οποίες, ωστόσο, είναι “φτωχές”, καθώς δεν μπορούν να διασταυρωθούν. Συγκεκριμένα, η μοναδική καταγραφή που παραπέμπει σε υποβοηθούμενη αυτοκτονία, είναι εκείνη της Λιλής Ζωγράφου στο βιβλίο “Κώστας Καρυωτάκης – Μαρία Πολυδούρη Και η αρχή της αμφισβήτησης”, η οποία υποστηρίζει πως η αδελφή της ποιήτριας, Βιργινία, της είχε εξομολογηθεί ότι ένας πιστός φίλος της Πολυδούρη, της χορήγησε ενέσεις μορφίνης, έπειτα από δικό της αίτημα.