Το μάθημα της «Ηθικής» στην εκπαίδευση

Γράφει ο Άγγελος Ασημινάκης*

Ένα νέο μάθημα, με τίτλο «Ηθική», εισάγεται από τη φετινή σχολική χρονιά για τους μαθητές που απαλλάσσονται από το μάθημα των Θρησκευτικών. Πρόκειται για το εναλλακτικό μάθημα που, σύμφωνα με τον σχεδιασμό του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής, θα διδάσκεται από τη Γ΄ Δημοτικού έως και τη Γ΄ Λυκείου.

Η εισαγωγή του συγκεκριμένου μαθήματος δεν αποτελεί, πάντως, μια αιφνίδια εξέλιξη. Εδώ και τρία έως τέσσερα χρόνια είχε αναπτυχθεί έντονη συζήτηση και παραφιλολογία γύρω από την ενδεχόμενη εισαγωγή και καθιέρωση ενός εναλλακτικού μαθήματος Ηθικής στην ελληνική εκπαίδευση, κυρίως για τους μαθητές που λαμβάνουν απαλλαγή από τα Θρησκευτικά. Κατά καιρούς είχαν διατυπωθεί διαφορετικές προσεγγίσεις σχετικά με τον χαρακτήρα, το περιεχόμενο και τον τρόπο διδασκαλίας του. Πλέον, η συζήτηση αυτή αποκτά συγκεκριμένο εκπαιδευτικό περιεχόμενο, καθώς το μάθημα περνά από το στάδιο του σχεδιασμού στην εφαρμογή του.

Για το Δημοτικό έχουν ήδη δοθεί οδηγίες διδασκαλίας για τις τάξεις Γ΄, Δ΄, Ε΄ και ΣΤ΄. Βασικός σκοπός του νέου μαθήματος είναι η καλλιέργεια της κριτικής και αυτοκριτικής σκέψης, του αναστοχασμού, της επιχειρηματολογίας, του διαλόγου και της ενσυναίσθησης, με έμφαση σε αξίες όπως ο σεβασμός, η δικαιοσύνη, η ευθύνη και η αλληλεγγύη.

Η «Ηθική» δεν στηρίζεται στην απομνημόνευση κανόνων ούτε στην αναζήτηση μιας προκαθορισμένης «σωστής» απάντησης. Αντίθετα, οι μαθητές καλούνται να εξετάζουν διαφορετικές απόψεις, να αξιολογούν επιχειρήματα, να συζητούν και να διαμορφώνουν προσωπικές θέσεις με τεκμηρίωση. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στην κατανόηση των συνεπειών των επιλογών και των πράξεών τους, αλλά και στη στάθμιση διαφορετικών αξιών όταν αυτές έρχονται σε σύγκρουση.

Κεντρική θέση στη διδασκαλία κατέχει ο διάλογος μέσα στην τάξη. Τα παιδιά ενθαρρύνονται να ακούν την άποψη του άλλου, να επιχειρηματολογούν, να συγκρίνουν διαφορετικές προσεγγίσεις και να αναζητούν σημεία σύνθεσης και συνεννόησης. Με αυτόν τον τρόπο επιδιώκεται παράλληλα η καλλιέργεια του σεβασμού, της ενσυναίσθησης, της αποδοχής της διαφορετικότητας και, ευρύτερα, της ιδιότητας του υπεύθυνου και ενεργού πολίτη.

Η απαλλαγή από το μάθημα των Θρησκευτικών δεν συνεπάγεται αυτομάτως τη δημιουργία ξεχωριστού τμήματος Ηθικής σε κάθε σχολική μονάδα. Βασική προϋπόθεση είναι να υπάρχουν τουλάχιστον δέκα μαθητές ανά τάξη που έχουν απαλλαγεί από τα Θρησκευτικά.

Όπου πληρούνται οι προϋποθέσεις, η διδασκαλία των Θρησκευτικών και της Ηθικής πραγματοποιείται την ίδια διδακτική ώρα, αλλά σε διαφορετικές αίθουσες. Για τις περιπτώσεις περισσότερων τμημάτων και μεγαλύτερου αριθμού μαθητών εφαρμόζονται οι σχετικές προβλέψεις για τον σχηματισμό τμημάτων.

Ειδικές ρυθμίσεις ισχύουν για τα ολιγοθέσια Δημοτικά. Στα μονοθέσια σχολεία απαιτείται το ένα τρίτο των μαθητών των αντίστοιχων συνδιδασκόμενων τάξεων να έχει απαλλαγεί από τα Θρησκευτικά και να υπάρχει διαθέσιμος δεύτερος εκπαιδευτικός ΠΕ70. Στα διθέσια απαιτούνται τουλάχιστον πέντε μαθητές και τρίτος εκπαιδευτικός ΠΕ70, ενώ στα τριθέσια τουλάχιστον επτά μαθητές και τέταρτος εκπαιδευτικός ΠΕ70.

Τι θα διδάσκονται οι μαθητές στο Δημοτικό

Στη Γ΄ Δημοτικού, η βασική θεματική ενότητα είναι «Ο εαυτός». Τα παιδιά προσεγγίζουν ζητήματα όπως η μοναδικότητα κάθε ανθρώπου, τα συναισθήματα, η αυτογνωσία, η εικόνα του εαυτού και ο αυτοέλεγχος. Για την ενότητα προβλέπονται 12 διδακτικές ώρες.

Στη Δ΄ Δημοτικού, το ενδιαφέρον στρέφεται στον «Χαρακτήρα – Αρετές και Ελαττώματα». Οι μαθητές συζητούν για το θάρρος και τον φόβο, τις καλές πράξεις, την ελευθερία, την προσφορά βοήθειας στους άλλους και την έννοια της τύχης. Προβλέπονται επίσης 12 διδακτικές ώρες.

Στην Ε΄ Δημοτικού, η θεματική «Πώς να ζούμε καλά;» εισάγει τα παιδιά σε ευρύτερα ερωτήματα γύρω από την ευτυχία και τη δυστυχία, όσα θεωρούμε σημαντικά στη ζωή, τα δικαιώματα, την αμοιβαιότητα και τη βία. Η ενότητα αναπτύσσεται σε 8 διδακτικές ώρες.

Τέλος, στη ΣΤ΄ Δημοτικού, οι μαθητές προσεγγίζουν την ενότητα «Το ηθικό υποκείμενο», εξετάζοντας ζητήματα ταυτότητας, αυτοσεβασμού και προσωπικής ευθύνης. Παράλληλα, προβληματίζονται γύρω από τις συνέπειες των πράξεών τους και το ερώτημα κατά πόσο η γνώση του σωστού είναι αρκετή για να οδηγήσει και στη σωστή πράξη. Προβλέπονται 8 διδακτικές ώρες.

(*) Θεολόγος