Ο Γαλιλαίος

Γράφει ο Παναγιώτης Τζουνάκος

Γεννήθηκε στην Πίζα της Ιταλίας στις 15 Φεβρουαρίου 1564. Έκανε βασικές σπουδές στη Λογοτεχνία και τη Λογική σε μοναστήρι κοντά στη Φλωρεντία, αλλά επέλεξε και αφοσιώθηκε στη μελέτη των φυσικομαθηματικών σπουδών. Σε ηλικία 18 ετών στη Μητρόπολη της Πίζας παρατήρησε τυχαία τις αιωρήσεις ενός πολυελαίου και διαπίστωσε ότι «οι μικρές αιωρήσεις είναι ισόχρονες». Οι αξιοσημείωτες εφευρέσεις του, όπως ο υδροστατικός ζυγός, του εξασφάλισαν αρχικά τον διορισμό του ως καθηγητή μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο της Πίζας και αργότερα στο Πανεπιστήμιο της Πάδουας, όπου δίδαξε για 18 χρόνια. Εγκατέλειψε αυτή την έδρα, όταν κλήθηκε στη Φλωρεντία για να καλύψει τη θέση του «Πρώτου» μαθηματικού και φιλόσοφου στην Αυλή των Μεδίκων. Καταδικάστηκε για αίρεση από την Καθολική Εκκλησία και πέθανε στο Αρτσέτρι στις 8 Ιανουαρίου 1642.

Από πολύ νωρίς αναγνωρίστηκε διεθνώς ως ένας από τους πατέρες της νεότερης επιστήμης. Ήταν ο πρώτος που τελειοποίησε το τηλεσκόπιο ως αστρονομικό όργανο. Οι παρατηρήσεις του ουράνιου θόλου επιβεβαίωναν την Ηλιοκεντρική θεωρία, ότι η Γη κινείται γύρω από τον Ήλιο, που την είχε διατυπώσει πριν από 66 χρόνια ο Πολωνός μαθηματικός και αστρονόμος Νικόλαος Κοπέρνικος. Στο βιβλίο του (Αστρικός Αγγελιοφόρος) παρουσίασε σημαντικές ανακαλύψεις, όπως η ύπαρξη αστεριών που δεν είναι ορατά χωρίς τηλεσκόπιο, οι οποίες αποδεικνύουν ότι το Σύμπαν είναι πολύ ευρύτερο από ό,τι υποστήριζαν το Πτολεμαϊκό και το Αριστοτελικό σύστημα. Διαπίστωσε ότι η επιφάνεια της Σελήνης δεν είναι λεία και τέλεια, γεγονός που αμφισβητούσε τη δοξασία του Αριστοτέλη περί των τέλειων ουράνιων σφαιρών.

Όμως, η πιο ανατρεπτική ανακάλυψη του Γαλιλαίου ήταν οι τέσσερις δορυφόροι του πλανήτη Δία*, γεγονός που εξηγείται μόνο από την ηλιοκεντρική θεωρία του Κοπέρνικου. Αν οι δορυφόροι του Δία κινούνται γύρω από τον Δία και ο Δίας κινείται γύρω από τον Ήλιο, τότε και η Γη με τον δορυφόρο της, τη Σελήνη, περιστρέφονται γύρω από τον Ήλιο. Αυτά τα νέα δεδομένα οδήγησαν τον Γαλιλαίο στην ηλιοκεντρική θεωρία. Η δημοσιοποίηση των αστρονομικών ανακαλύψεων του Γαλιλαίου προκάλεσε ζωηρότατες αντιδράσεις στους επιστημονικούς, ακαδημαϊκούς, πολιτικούς και εκκλησιαστικούς κύκλους της εποχής και ορισμένοι τον κατηγόρησαν ως ψευδοεπιστήμονα και αιρετικό. Οδηγήθηκε στο δικαστήριο και καταδικάστηκε από τη θρησκευτική εξουσία ως προπαγανδιστής της αιρετικής θεωρίας της κίνησης της Γης και του ηλιοκεντρισμού. Η απόφαση αυτή πυροδότησε τις μετέπειτα ριζικές θεσμικές πολιτισμικές αλλαγές που οδήγησαν στην αναθεώρηση των κοινωνικών σχέσεων μεταξύ της επιστημονικής κοινότητας με τη θρησκευτική εξουσία.

Με τον τίτλο «Η ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΓΑΛΙΛΑΙΟΥ» κυκλοφόρησε τον Απρίλιο 2025 το βιβλίο του καθηγητή ιστορικού της επιστήμης και π. Υπουργού Παιδείας Κώστα Γαβρόγλου. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό δοκίμιο της ιστορίας των φυσικών κοσμοαντιλήψεων κατά τον 17ο αιώνα και την καταδίκη του Γαλιλαίου τον Απρίλιο-Ιούνιο 1633. Ακολουθεί η παρουσίαση από το οπισθόφυλλο του βιβλίου:

«Η Δίκη του Γαλιλαίου αποτελεί ορόσημο στην ιστορία της επιστήμης αλλά και στη διανοητική ιστορία των νεότερων χρόνων. Στο βιβλίο αυτό ανασυγκροτείται το πλαίσιο στο οποίο διαδραματίζονται οι εξελίξεις που καταλήγουν στη Δίκη, μέσα από τις επιστημονικές, φιλοσοφικές, θεολογικές, πολιτικές και ιδεολογικές διαμάχες της εποχής, τον Τριακονταετή Πόλεμο και την ολοένα και πιο έντονη παρουσία των Ιησουιτών στην εκπαίδευση. Η ανασυγκρότηση του πλαισίου βασίστηκε στο αρχειακό υλικό του ίδιου του Γαλιλαίου, στα δημοσιευμένα και αδημοσίευτα έργα του, στα αρχεία της Ιεράς Εξέτασης, καθώς και στην αλληλογραφία μεταξύ των μελών ενός εκτεταμένου δικτύου συμμάχων αλλά και εχθρών του Γαλιλαίου. Σκιαγραφούνται επίσης οι σημαντικότερες εξελίξεις στη διάρκεια των 350 ετών από το τέλος της Δίκης, όταν πολλοί λόγιοι θέλησαν να υπερασπιστούν τον Γαλιλαίο, ενώ άλλοι θέλησαν να επιχειρηματολογήσουν πως η Εκκλησία έπραξε καλώς. Το 1616 ο Γαλιλαίος είχε αποδεχτεί τους περιορισμούς των αποφάσεων της Ιεράς Εξέτασης. Όμως με το βιβλίο που γράφει το 1632 προσπαθεί να δοκιμάσει τα όρια αυτών των περιορισμών. Κι ακόμα, θεωρεί πως ο Πάπας -και χάριν της μακροχρόνιας σχέσης τους αμοιβαίου σεβασμού, πριν από την εκλογή του- δεν θα έφτανε στα άκρα παραπέμποντάς τον στην Ιερά Εξέταση. Ωστόσο, η απόλυτη εξουσία της Εκκλησίας απαιτούσε απόλυτη υπακοή· έτσι, ο Πάπας μετατράπηκε στον δριμύτερο κατήγορό του. Στη "Δίκη του Γαλιλαίου" προβάλλεται η θέση ότι το πρόβλημα για την Καθολική Εκκλησία δεν ήταν τόσο η θεολογικά αιρετική άποψη περί κίνησης της Γης όσο το ότι μια νέα κοσμολογία θα οδηγούσε σε έναν νέο τρόπο θέασης της φύσης· και τότε ο αριστοτελισμός, που είχε ήδη δεχτεί πολλά πυρά, θα κατέρρεε, μαζί με το σύστημα ιδεών που στήριζε την τεράστια κοινωνική εξουσία φιλοσόφων και θεολόγων. Οι αστρονόμοι, οι μαθηματικοί και οι τεχνίτες θα άρχιζαν να παίζουν κυρίαρχο ρόλο, οι κοινωνικοί συσχετισμοί θα άλλαζαν. Αυτά ήθελε να αποφύγει η εκκλησιαστική εξουσία τον 17ο αιώνα, και οι παραδοσιακές ερμηνείες των Γραφών τής έδιναν το καλύτερο άλλοθι για να το πετύχει. Ο ανυπάκουος Γαλιλαίος θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ένα σύμβολο ατίθασου πνεύματος που θα υπονόμευε τη διανοητική ηγεμονία της Εκκλησίας».

Γράφω στο βιβλίο μου «Ο Άνθρωπος, Προσδιορισμός και Προορισμός» στο κεφάλαιο «Επιστήμη και θρησκείες» εκδόσεις ΙΔΙΟΜΟΡΦή, 2022: «Η “δίκη του Γαλιλαίου” το 1633 είναι η κορυφαία στιγμή της σύγκρουσης της Καθολικής εκκλησίας με τον Ιταλό επιστήμονα. Η Ιερά Εξέταση θεωρούσε ότι η άποψή του περί ηλιοκεντρικού συστήματος και των κινήσεων των πλανητών και της Γης είναι άκρως αιρετική, επειδή συγκρουόταν με τη Γραφή και ότι έπρεπε με δικαστική εντολή να απαγορευτούν οι απόψεις και οι ιδέες του και ότι ο ίδιος θα έπρεπε να φυλακιστεί. Με την απολογία του επιχείρησε συμβιβασμό με την πανίσχυρη τότε εκκλησία και προσπάθησε να μειώσει την αξία του έργου του, με σκοπό τη μικρότερη ποινή. Παρά την καταδίκη του, η οποία είχε στόχο την τρομοκράτηση των επιστημόνων, πιστός όμως και σίγουρος για τη θεωρία και τις απόψεις του, αποχωρώντας από το ιεροδικαστήριο σιγοψιθύρισε: “Και όμως κινείται”».

*Ο πλανήτης Δίας διαθέτει 97 φυσικούς δορυφόρους, από τους οποίους οι σημαντικότεροι και μεγαλύτεροι είναι οι τέσσερις που ανακαλύφθηκαν από τον Γαλιλαίο το 1610: Ο Γανυμήδης, η Καλλιστώ, η Ιώ και η Ευρώπη.