Γιατί μόνο οι άνθρωποι έχουν πηγούνι; Η επιστήμη δίνει απαντήσεις

ΚΟΣΜΟΣ. Υπάρχουν πολλές πιθανές εξηγήσεις, όμως πρόσφατες έρευνες ρίχνουν νέο φως στο ερώτημα.

Οι άνθρωποι είναι το μοναδικό είδος που διαθέτει πηγούνι -ένα χαρακτηριστικό που απουσιάζει ακόμη και από τους πιο κοντινούς μας συγγενείς. Μάλιστα, πρόκειται για ένα τόσο ιδιαίτερο ανατομικό γνώρισμα, ώστε οι ανθρωπολόγοι το χρησιμοποιούν ως βασικό στοιχείο για την αναγνώριση απολιθωμάτων του Homo sapiens.

Παρόλα αυτά, για ένα τόσο καθοριστικό χαρακτηριστικό, γνωρίζουμε ελάχιστα για τον εξελικτικό του ρόλο. Γιατί, λοιπόν, είμαστε το μόνο είδος με πηγούνι;

Η απάντηση δεν είναι εύκολη, καθώς οι ειδικοί δεν έχουν καταλήξει σε έναν ενιαίο ορισμό του πηγουνιού. Ορισμένοι ερευνητές έχουν υποστηρίξει ότι ζώα όπως οι ελέφαντες ή τα μανάτια διαθέτουν παρόμοιες προεξοχές, όμως αυτές δεν έχουν τη χαρακτηριστική μορφή τύπου «Τ» που προεξέχει πέρα από τα κάτω δόντια του ανθρώπου. Έτσι, αρκετοί επιστήμονες έχουν απομακρυνθεί από την ιδέα του πηγουνιού ως ενός μεμονωμένου χαρακτηριστικού και το θεωρούν αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης πολλών δομών του κρανίου και της κάτω γνάθου.

Όπως εξηγεί ο εξελικτικός μορφολόγος Scott A. Williams από το Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, «το πηγούνι είναι ένα σύνθετο χαρακτηριστικό. Δεν μπορεί να περιγραφεί με ένα μόνο μέτρο, αλλά αποτελείται από ένα σύνολο μορφολογικών στοιχείων».

Η κατανόηση της λειτουργίας του πηγουνιού θα μπορούσε να βοηθήσει και στον ορισμό του. Μέχρι σήμερα έχουν διατυπωθεί διάφορες υποθέσεις.

Μία από αυτές υποστηρίζει ότι, καθώς τα ανθρώπινα δόντια έγιναν μικρότερα στην πορεία της εξέλιξης, το πηγούνι εμφανίστηκε για να ενισχύσει την κάτω γνάθο και να προστατεύει τα δόντια κατά τη μάσηση. Άλλοι ερευνητές θεωρούν ότι σχετίζεται με μια ακόμη μοναδική ανθρώπινη ικανότητα - την ομιλία - λειτουργώντας ως σημείο στήριξης για τους μυς της γλώσσας. Υπάρχει επίσης η άποψη ότι οι διαφορές στο πόσο έντονο είναι το πηγούνι από άτομο σε άτομο ίσως συνδέονται με τη σεξουαλική επιλογή.

Η ερευνήτρια Noreen von Cramon-Taubadel από το Πανεπιστήμιο του Μπάφαλο επιχείρησε να διερευνήσει αν το πηγούνι εξελίχθηκε τυχαία ή αν αποτέλεσε αποτέλεσμα φυσικής επιλογής.

Για τον σκοπό αυτό, η ίδια και η ομάδα της μελέτησαν δεκάδες χαρακτηριστικά που σχετίζονται με το μέγεθος του κρανίου και της κάτω γνάθου, ανάμεσά τους και εννέα που συνδέονται άμεσα με το πηγούνι. Στη συνέχεια, χρησιμοποιώντας ένα εξελικτικό «δέντρο» 15 ανθρωποειδών - που περιλαμβάνει ανθρώπους, προγόνους τους, γορίλες, χιμπαντζήδες, ουρακοτάγκους και γίββωνες - εξέτασαν κατά πόσο αυτά τα χαρακτηριστικά μεταβλήθηκαν περισσότερο ή λιγότερο από ό,τι θα αναμενόταν τυχαία.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το ανθρώπινο κρανίο διαφέρει περισσότερο από εκείνο των προγόνων μας απ’ όσο θα περίμενε κανείς με βάση τον χρόνο που έχει περάσει. Ωστόσο, μόνο τρία από τα εννέα χαρακτηριστικά του πηγουνιού φαίνεται να επηρεάζονται άμεσα από τη φυσική επιλογή.

Σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό PLOS One, το πηγούνι ενδέχεται να αποτελεί αυτό που οι επιστήμονες αποκαλούν «spandrel» - έναν όρο δανεισμένο από την αρχιτεκτονική, που περιγράφει ένα χαρακτηριστικό το οποίο προκύπτει ως «παρενέργεια» άλλων εξελικτικών αλλαγών και όχι επειδή εξυπηρετεί συγκεκριμένο σκοπό.

Όπως εξηγεί η von Cramon-Taubadel, «φαίνεται ότι, από δομικής άποψης, έχουμε πηγούνι όχι επειδή εξελίχθηκε για έναν συγκεκριμένο λόγο, αλλά ως αποτέλεσμα άλλων εξελικτικών διεργασιών». Όλο και περισσότερες μελέτες δείχνουν ότι ορισμένα χαρακτηριστικά που θεωρούσαμε καθοριστικά στη διαφορά ανθρώπων και άλλων πιθήκων μπορεί να προέκυψαν απλώς μέσω γενετικής παρέκκλισης και ροής γονιδίων.

Η ίδια επισημαίνει ότι τα ευρήματα συνδέονται περισσότερο με σημαντικούς σταθμούς της ανθρώπινης εξέλιξης, όπως η όρθια βάδιση και η αύξηση του μεγέθους του εγκεφάλου.

Παρόλα αυτά, το ζήτημα παραμένει ανοιχτό. Δεν είναι ακόμη σαφές πότε εμφανίστηκαν χαρακτηριστικά όπως η ομιλία, γεγονός που δυσκολεύει τη σύνδεσή τους με την εξέλιξη του πηγουνιού. Αν και ο Williams δέχεται ότι το πηγούνι μπορεί να μην εξελίχθηκε για έναν συγκεκριμένο σκοπό, αυτό δεν σημαίνει ότι είναι τυχαίο.

Όπως σημειώνει, «παραμένει ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του είδους μας, το οποίο υπάρχει - με κάποια μορφή - σε κάθε άνθρωπο στον πλανήτη».

Με πληροφορίες από livescience.com