Η καταστροφή που δεν τελειώνει όταν τελειώσει
Η επόμενη κρίση βρίσκει ό,τι άφησε η προηγούμενη
ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ. Έχουμε μάθει να μιλάμε για την κλιματική αλλαγή κοιτάζοντας κυρίως προς τον ουρανό: πόσο θα ανέβει η θερμοκρασία, πόσο θα βρέξει, πόσες ημέρες θα κρατήσει ένας καύσωνας, πότε θα έρθει η επόμενη ξηρασία. Για έναν Δήμο, όμως, η κρίσιμη ερώτηση βρίσκεται συχνά χαμηλότερα: τι θα βρει το ακραίο φαινόμενο όταν φτάσει στο έδαφος;
Η Πελοπόννησος έχει ήδη δώσει μια απάντηση. Μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές του 2007, στις περιοχές που είχαν καεί καταγράφηκαν τα επόμενα χρόνια περίπου 3,3 φορές περισσότερα πλημμυρικά επεισόδια και 5,6 φορές περισσότερες μετακινήσεις εδαφικών μαζών. Η φωτιά είχε τελειώσει, αλλά είχε αλλάξει τη βλάστηση και το έδαφος. Έτσι, η επόμενη βροχή δεν έπεσε πραγματικά στον ίδιο τόπο.
Μέχρι σήμερα μετρούσαμε κάθε καταστροφή κυρίως από όσα άφηνε πίσω της. Ίσως χρειάζεται να αρχίσουμε να τη μετράμε και από όσα αλλάζει μπροστά της. Μια καμένη πλαγιά δεν είναι μόνο η ζημιά μιας πυρκαγιάς· είναι νέα συνθήκη για την επόμενη δυνατή βροχή. Μια πλημμύρα μπορεί να έχει ήδη μεταβάλει το έδαφος, τις υποδομές ή κρίσιμες προσβάσεις. Η κλιματική αλλαγή δεν προσθέτει απλώς περισσότερα ακραία επεισόδια. Τα συνδέει μέσα στον ίδιο τόπο.
Αυτή η σύνδεση βρίσκεται πλέον και στον πυρήνα της ευρωπαϊκής συζήτησης. Η πρώτη Ευρωπαϊκή Εκτίμηση Κλιματικών Κινδύνων κατέγραψε 36 μεγάλους κινδύνους, με ιδιαίτερη έμφαση στις μεταξύ τους αλληλεξαρτήσεις. Για έναν Δήμο η μετάφραση είναι απλή: η ξηρασία δεν αφορά μόνο το νερό, ούτε η πλημμύρα μόνο τα αντιπλημμυρικά έργα. Όταν ένα φαινόμενο επηρεάζει διαδοχικά ενέργεια, μεταφορές, υγεία ή οικονομική δραστηριότητα, ο κίνδυνος έχει ήδη ξεπεράσει τα διοικητικά «κουτάκια» μέσα στα οποία έχουμε μάθει να τον διαχειριζόμαστε.
Η Ελλάδα είναι μία από τις πέντε χώρες της ΕΕ με τη μεγαλύτερη πίεση στους υδατικούς πόρους — και ταυτόχρονα γνωρίζει καταστροφικές πλημμύρες. Αυτή η φαινομενική αντίφαση αποκαλύπτει ένα διαφορετικό πρόβλημα: όχι μόνο πόσο νερό διαθέτουμε, αλλά πότε έρχεται, πού καταλήγει και πόσο μπορούμε να συγκρατήσουμε. Το νερό γίνεται έτσι χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός σχεδιασμού που δεν μπορεί πλέον να χωρίζει την αντιπλημμυρική προστασία από την ασφάλεια της ύδρευσης, της γεωργίας και της πυρόσβεσης.
Το βαθύτερο πρόβλημα, όμως, είναι ότι μετακινείται αυτό που θεωρούσαμε «κανονικό». Υποδομές, καλλιέργειες, δίκτυα και υπηρεσίες έχουν σχεδιαστεί για ένα ορισμένο εύρος θερμοκρασίας, βροχής, νερού και εποχικότητας. Οι θερμές —και κατά περίπτωση οι ψυχρές— εκτροπές δοκιμάζουν αυτά τα όρια, ενώ μια προηγούμενη καταστροφή μπορεί να έχει ήδη μεταβάλει τον ίδιο τον τόπο πάνω στον οποίο σχεδιάζουμε. Το χθες παραμένει πολύτιμη γνώση, δεν αποτελεί όμως από μόνο του ασφαλή προδιαγραφή για το αύριο.
Και εδώ ο χρόνος αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Μια απόφαση του 2026 μπορεί να γίνει υποδομή που θα λειτουργεί το 2070. Η ευρωπαϊκή λογική του climate-proofing επιχειρεί ακριβώς να καλύψει αυτή την απόσταση: να εντάξει τον κλιματικό κίνδυνο σε όλη τη διάρκεια ζωής μιας επένδυσης. Όχι προβλέποντας με ακρίβεια το 2070, αλλά επιτρέποντας σε ένα έργο να προσαρμοστεί, σε ένα κρίσιμο σύστημα να έχει εναλλακτική και σε μια απόφαση να επανεξεταστεί όταν αλλάξουν τα δεδομένα.
Σε τοπικό επίπεδο, μάλιστα, η κρισιμότητα δεν μετριέται πάντα σε ευρώ. Λίγα μέτρα δρόμου μπορεί να είναι η μοναδική πρόσβαση ενός χωριού· μια διακοπή ρεύματος μπορεί να σταματήσει τη γεώτρηση που το υδροδοτεί· ένα έγκαιρο μήνυμα του 112 δεν αρκεί για τον ηλικιωμένο που δεν έχει τρόπο να απομακρυνθεί. Η σωστή ερώτηση δεν είναι μόνο «πόσο σημαντικό είναι αυτό;», αλλά «τι άλλο χάνεται αν χαθεί;»
Η προσαρμογή, επομένως, δεν είναι μια συζήτηση που αφορά το κλίμα του 2050. Αφορά τις αποφάσεις που παίρνονται σήμερα για τον δρόμο, το νερό, το έργο ή τον άνθρωπο που θα πρέπει να αντέξουν μέχρι τότε. Το επείγον δεν βρίσκεται μόνο στο επόμενο ακραίο φαινόμενο. Βρίσκεται και σε κάθε σημερινή απόφαση που θα εξακολουθεί να υπάρχει όταν αυτό έρθει.
Δεν μπορούμε να αποφασίσουμε τι καιρό θα κάνει.
Μπορούμε όμως να επηρεάσουμε καθοριστικά τι τόπο θα βρει ο καιρός όταν έρθει.
Το Forum Πελοποννήσου για την Αυτοδιοίκηση με κεντρικά θέματα το Δημογραφικό, το Κλίμα και τον Κώδικα των ΟΤΑ, θα πραγματοποιηθεί στον Μυστρά στις 9 και 10 Οκτωβρίου με κύριο συνδιοργανωτή τον Δήμο Σπάρτης.
