Αναβίωση της βιωματικής εκπαίδευσης στον Δήμο Μονεμβασίας

Γράφει ο Κωνσταντίνος Καλύβας*

Η έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς φέρνει στο προσκήνιο τον πάγιο προβληματισμό για την αναβάθμιση της εκπαιδευτικής διαδικασίας και τη σύνδεση του σχολείου με την τοπική κοινωνία και ιστορία. Μια εξαιρετική αφορμή για να οραματιστούμε μια διαφορετική προσέγγιση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, μας προσφέρει το βιβλίο του Στάθη Γκότση «Μουσείο - Εκπαίδευση και Κοινωνία» (εκδόσεις Τόπος) και, συγκεκριμένα, το κείμενο «Βιομηχανικά μνημεία και σχολική εκπαίδευση: σκέψεις με αφορμή μια πειραματική εφαρμογή στο Εργοστάσιο Παραγωγής Φωταερίου της Αθήνας (Γκάζι)».

Στο κείμενο αυτό, αναλύεται η δράση «Το σχολείο υιοθετεί ένα μνημείο», η οποία εφαρμόστηκε πειραματικά σε σχολεία της Αθήνας και ο συγγραφέας αναφέρει ως παράδειγμα υλοποίησης το παλιό εργοστάσιο Φωταερίου (Γκάζι) της Αθήνας. Το πρόγραμμα εκείνο οργανώθηκε και υλοποιήθηκε από εξειδικευμένα στελέχη του Υπουργείου Πολιτισμού (ΥΠΠΟ). Υπό την καθοδήγησή τους, δημιουργήθηκαν μαθητικές «ομάδες εργασίας» που ερεύνησαν, μελέτησαν και, ουσιαστικά, «υιοθέτησαν» το μνημείο, μετατρέποντάς το σε ένα διαδραστικό ερευνητικό κέντρο.

Η «υιοθεσία» ως πράξη μάθησης, ανάδειξης, προστασίας και ευθύνης

Η έννοια της «υιοθεσίας» σε ένα τέτοιο πρόγραμμα ξεφεύγει από τα στενά εκπαιδευτικά πλαίσια και μετουσιώνεται άμεσα σε πράξη μέσα από τη μάθηση, την ανάδειξη, την προστασία και την ευθύνη. Αρχικά, το μνημείο μετατρέπεται σε ζωντανό εργαστήριο ιστορίας, όπως ακριβώς συνέβη και στην περίπτωση του βιομηχανικού μνημείου στο Γκάζι. Οι μαθητές ερευνούν τον χώρο, την ιστορία και την κοινωνική του διάσταση βιωματικά, κατανοώντας το παρελθόν σε βάθος. Παράλληλα, τα παιδιά βγάζουν τα μνημεία από την αφάνεια ή τη στατική τουριστική τους εικόνα και, μέσα από τις έρευνες τους, προβάλλουν την αξία του τοπικού πλούτου σε συμμαθητές, κατοίκους και επισκέπτες, φωτίζοντας άγνωστες πτυχές της ιστορίας. Οι μαθητικές ομάδες γίνονται οι άγρυπνοι παρατηρητές των μνημείων, καθώς αναλαμβάνουν την καταγραφή της κατάστασής τους, εντοπίζουν τη φθορά του χρόνου ή τις επιπτώσεις από την ανθρώπινη δραστηριότητα και ανακοινώνουν δημόσια τους κινδύνους που τα απειλούν. Τελικά, η μελέτη και η φροντίδα του μνημείου καλλιεργούν τον ενεργό πολίτη, αφού οι μαθητές περνούν στην έμπρακτη συμμετοχή, νιώθουν τον τόπο που ζουν και μεγαλώνουν δικό τους, μαθαίνουν να διεκδικούν και να προτείνουν λύσεις για τη βιωσιμότητα του.

Μια απουσία που πρέπει να γίνει διεκδίκηση

Σήμερα, αντικρίζοντας τη σύγχρονη εκπαιδευτική πραγματικότητα, γνωρίζουμε καλά την πικρή αλήθεια: τέτοια πρωτοποριακά προγράμματα, που έτρεχαν από το μεράκι του προσωπικού του ΥΠΠΟ, πλέον δεν υπάρχουν. Έχουν, δυστυχώς, χαθεί κάπου ανάμεσα στα γρανάζια της υποστελέχωσης και της αλλαγής των κυβερνητικών προτεραιοτήτων.

Ωστόσο, αυτή η απουσία δεν πρέπει να αποτελεί άλλοθι για αδράνεια, αλλά το ισχυρότερο κίνητρο για διεκδίκηση σε τοπικό επίπεδο. Ο Δήμος Μονεμβασίας, χάρη στην τεράστια χωρική και ιστορική του ποικιλομορφία, προσφέρεται ιδανικά για να πρωτοστατήσει στην αναβίωση αυτού του μοντέλου, αντικαθιστώντας τα βιομηχανικά μνημεία με τον ανεκτίμητο πλούτο της αρχαίας, μεσαιωνικής και λαογραφικής του κληρονομιάς. Κάθε Δημοτική Ενότητα διαθέτει τον δικό της ξεχωριστό πλούτο, τον οποίο τα τοπικά σχολεία μπορούν να «υιοθετήσουν» μέσω νέων μαθητικών ομάδων εργασίας. Ακολουθούν μερικά ενδεικτικά παραδείγματα:

Στη Δημοτική Ενότητα Μονεμβασίας, οι μαθητές μπορούν να συγκροτήσουν ομάδες που θα υιοθετήσουν τον εμβληματικό Βράχο, την Καστροπολιτεία και το Μουσείο Γιάννης Ρίτσος, ερευνώντας την οχυρωματική αρχιτεκτονική, τη βυζαντινή καθημερινότητα, καθώς και το έργο και τη ζωή του σπουδαίου ποιητή αντίστοιχα. Στη Δημοτική Ενότητα Βοιών (Βάτικα), οι ομάδες εργασίας μπορούν να επικεντρωθούν στο Παυλοπέτρι, την αρχαιότερη βυθισμένη πολιτεία στον κόσμο, αναλύοντας την ενάλια αρχαιολογία, στο Κάστρο των Βατίκων (Αγίας Παρασκευής), μελετώντας τη στρατηγική του σημασία, αλλά και στο σπάνιο Απολιθωμένο Δάσος του Αγίου Νικολάου κ.ά. Στις Δημοτικές Ενότητες Ασωπού και Μολάων, τα σχολεία της περιοχής μπορούν να αναλάβουν τις αρχαιότητες της αρχαίας πόλης του Ασωπού (Πλύτρα), εξετάζοντας τον τρόπο ζωής και την τοπογραφία της αρχαιότητας, ενώ τα σχολεία της έδρας του Δήμου μπορούν να υιοθετήσουν τον Πύργο των Μολάων και τα ιστορικά κατάλοιπα στο Φαράγγι της Λάρνακας. Τέλος, ο εκπαιδευτικός χάρτης συμπληρώνεται ιδανικά με τη Δημοτική Ενότητα Ζάρακα, όπου οι μαθητές μπορούν να αναδείξουν την πλούσια παραδοσιακή αρχιτεκτονική και λαογραφία του τόπου, με επίκεντρο οικισμούς όπως η Ρειχιά, το γραφικό Κυπαρίσσι και το μοναδικό φυσικό λιμάνι (φιόρδ) του Γέρακα, μελετώντας την ιδιαίτερη ταυτότητα που συνδυάζει την ορεινή και τη ναυτική παράδοση.

Ο εκπαιδευτικός στόχος: Η έκθεση και η ανταλλαγή γνώσεων

Η δράση αυτή συνιστά ένα ολοκληρωμένο, ετήσιο βιωματικό ταξίδι. Απώτερος στόχος της δράσης θα είναι η διοργάνωση μιας τελικής έκθεσης στο τέλος της σχολικής χρονιάς, το καλοκαίρι, σχεδιασμένη και επιμελημένη εξ ολοκλήρου από τους ίδιους τους μαθητές. Ένα από τα πιο ουσιαστικά στοιχεία, όμως, θα είναι η διασχολική αλληλεπίδραση: Οι μαθητές της Μονεμβασίας θα επισκέπτονται την έκθεση των συμμαθητών τους στα Βάτικα, και εκείνοι με τη σειρά τους θα επισκέπτονται τον Ασωπό. Μέσα από αυτές τις επισκέψεις, τις συνομιλίες και τις παρουσιάσεις, τα παιδιά θα γίνονται οι αφηγητές του τόπου τους.

Αυθεντικότητα, Προβολή και Τοπική Συνείδηση

Η Πολιτεία απέδειξε στο παρελθόν (όπως συνέβη με το πρόγραμμα «Το σχολείο υιοθετεί ένα μνημείο») ότι αν υπάρχει βούληση, υπάρχει η τεχνογνωσία. Ο Δήμος Μονεμβασίας πρέπει να πιέσει, να διεκδικήσει και, αν χρειαστεί, να συγχρηματοδοτήσει την επιστροφή αυτών των σημαντικών προγραμμάτων στα σχολεία μας.

Και για όσους, ίσως, μπορεί να σκεφτούν την «έλλειψη κονδυλίων» για την υποστήριξη ενός τέτοιου μαθητικού προγράμματος, η απάντηση είναι πως όταν υπάρχουν ή εξασφαλίζονται εκατομμύρια ευρώ για υποδομές –η κλίμακα και το αποτύπωμα των οποίων εγείρουν συχνά σοβαρούς και εύλογους προβληματισμούς–, η εξεύρεση των ελάχιστων πόρων για να γνωρίσουν τα παιδιά την ιστορία τους είναι καθαρά ζήτημα προτεραιοτήτων και όχι οικονομικό. Οφείλουμε, άλλωστε, να συνειδητοποιήσουμε ότι κάθε ευρώ που επενδύεται στην Παιδεία δεν αποτελεί ποτέ «έξοδο» ή πολυτέλεια, αλλά την πιο ασφαλή επένδυση, η οποία επιστρέφει πολλαπλασιασμένη στο άμεσο μέλλον της κοινωνίας.

Μέσα από τέτοιες δράσεις, η νέα γενιά δεν θα χρειάζεται να ετεροπροσδιορίζεται, ούτε να αντιμετωπίζεται ως εργαλείο μιας εύθραυστης τουριστικής βιομηχανίας. Το ζητούμενο είναι να κατανοήσει και να οικειοποιηθεί την κληρονομιά και τον μοναδικό της χαρακτήρα, βιώνοντας τον τόπο της ως αναπόσπαστο κομμάτι της δικής της ταυτότητας γιατί η πραγματική ανάπτυξη ενός τόπου εδράζεται στην αυτογνωσία του. Αυτή η εσωτερική και βιωματική σχέση είναι που μετατρέπεται στην πιο ισχυρή και αληθινή προβολή για την περιοχή.

Φανταστείτε την τεράστια δυναμική που θα δημιουργούνταν για τον τόπο, αν κάθε επισκέπτης γνώριζε πως φτάνοντας στον Δήμο Μονεμβασίας θα περιηγηθεί σε μια έκθεση στημένη εξ ολοκλήρου από μαθητές, παρακολουθώντας διαλέξεις και ανοιχτές συζητήσεις με τους ίδιους τους νέους. Εκεί, τα παιδιά θα στέκονται ως φυσικοί οικοδεσπότες και μυητές στην ιστορία των μνημείων του τόπου τους.

Είναι επιτακτική ανάγκη να τους δώσουμε τα εργαλεία για να το πετύχουν.

*Ελεύθερος επαγγελματίας (Μονεμβασιά)