Η διαχρονική αποχή στις εκλογές και η ανάγκη συμμετοχής των πολιτών

Γράφει ο Χρήστος Ηλ. Τσίχλης*

Η αποχή στις εκλογές ακολουθεί αυξητική τάση, αποτελώντας ένα κυρίαρχο φαινόμενο τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότεροι πολίτες επιλέγουν να μην προσέρχονται στις κάλπες, με τους ειδικούς να εντοπίζουν συγκεκριμένα αίτια πίσω από τη συμπεριφορά αυτή. Η συστηματική άνοδος της αποχής δεν οφείλεται σε αδιαφορία, αλλά σε βαθύτερα διαχρονικά κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα. Έλλειψη Εμπιστοσύνης, Κρίση Εκπροσώπησης και Απαξίωση. Η περίοδος των Μνημονίων και της παρατεταμένης οικονομικής κρίσης, οδήγησε στην δικαιολογημένη ή όχι, απαξίωση. Αποδεδειγμένα, ο δέυτερος γύρος δημοτικών και περιφερειακών εκλογών, οδηγεί στην ραγδαία άυξηση της αποχής των πολιτών. Οι πολίτες επιθυμούν να συμμετέχουν όχι μόνο στις εκλογές ( μέσω αντιπροσώπων), αλλά και στην λήψη βασικών αποφάσεων που αφορούν την καθημερινοτητά τους, συμβάλλοντας έτσι στην ενδεχόμενη βελτίωση τους. Ο νέος «Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης» κατατέθηκε στην βουλή προς ψήφιση και προβλέπει την κατάργηση του δεύτερου γύρου των αυτοδιοικητικών εκλογών. Προβλέπει την αλλαγή του τρόπου εκλογής αυτοδιοικητικών αρχών, με κατάργηση του δεύτερου γύρου των εκλογών και δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε ειδικά εκλογικά κέντρα παρουσία δικαστικού αντιπροσώπου, προκειμένου να ενισχυθεί η νομιμοποίηση των αιρετών αρχών και η συμμετοχή των δημοτών.

Ενίσχυση της διαφάνειας και της λογοδοσίας των αιρετών οργάνων, με την υποχρέωση δημοσιοποίησης των αποφάσεων, υποχρεωτική αξιοποίηση των ψηφιακών μέσων και ενίσχυση των μηχανισμών ελέγχου, ώστε να δημιουργηθεί ένα πλαίσιο που ενισχύει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τη διοίκηση. Η επιστολική ψήφος, πλέον αφορά όλους τους Έλληνες πολίτες που είναι εγγεγραμμένοι στους εκλογικούς καταλόγους.Ισχύει τόσο για όσους διαμένουν μόνιμα ή προσωρινά στο εξωτερικό, όσο και για εκείνους που βρίσκονται εντός της ελληνικής επικράτειας.

Η αποχή θα καταπολεμηθεί, με την διευκόλυνση συμμετοχής του απλού πολίτη στην λήψη αποφάσεων και με την ενδυνάμωση της φωνής του πολίτη. Η ενίσχυση της συμμετοχικής δημοκρατίας με τοπικά δημοψηφίσματα, κάνει τον πολίτη να νιώθει ότι η φωνή του έχει άμεσο αντίκτυπο στην καθημερινότητα. Η εισαγωγή μαθημάτων ενεργού πολίτη και δημοκρατικών διαδικασιών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση καλλιεργεί τη σημασία της κάλπης από μικρή ηλικία. Η ασφαλής ψηφιακή συμμετοχή προσελκύει νεότερες ηλικίες που είναι εξοικειωμένες με την τεχνολογία, εξασφαλίζοντας προσβασιμότητα από οπουδήποτε ( ηλεκτρονική ψήφος με εγγυήσεις). Η Επιστολική Ψήφος διευκολύνει τους ετεροδημότες, τους εργαζόμενους σε τουρισμό/επισιτισμό και τα άτομα με κινητικά προβλήματα. Η επέκταση της διαδικασίας, μειώνει το κόστος μετακίνησης και τον χαμένο χρόνο. Η παροχή συμβολικών, θετικών κινήτρων θα κινητοποιήσει τους αναποφάσιστους (π.χ. φοροελαφρύνσεις για τους ψηφοφόρους, άδεια εργασίας). Ο Πλάτωνας είχε πει ότι μια από τις τιμωρίες, για το γεγονός ότι δεν καταδέχεσαι να ασχοληθείς με την πολιτική, είναι ότι καταλήγεις να σε κυβερνούν οι κατώτεροί σου.

Οι πολίτες με την αδιαφορία και την απαξίωση προς τους πολιτικούς, άθελά τους ενισχύουν την ολοένα και αυξανόμενη παρακμή του πολιτικού συστήματος και την εμφάνιση και την κυριαρχία πολιτικών που δεν ανταποκρίνονται στις προσδοκίες τους. Μάλιστα, η Ελ. Γλύκατζη - Αρβελέρ , είχε πει το 2015, ότι όταν κυβερνούν ανίκανοι, ένοχοι είναι οι ικανοί. Απαιτείται Επαναπροσδιορισμός της πολιτικής επικοινωνίας: Ανάπτυξη ειλικρινούς διαλόγου, υιοθέτηση προγραμμάτων με χειροπιαστά αποτελέσματα που απαντούν στις καθημερινές ανάγκες της κοινωνίας και περιορισμός της πόλωσης που συχνά αποξενώνει τους ψηφοφόρους. Εφαρμογή της επιστολικής ψήφου και επέκτασή της, καθώς και καθιέρωση της ηλεκτρονικής ψήφου για την εξυπηρέτηση εργαζομένων, νέων και ατόμων με κινητικά προβλήματα. Βεβαίως από τεχνικής πλευράς η ανάλυση με όρους αποχής, είναι σαφώς πιο αναξιόπιστη, λόγω της προβληματικής εικόνας των ανεκκαθάριστων (και υπερδιογκωμένων) εκλογικών καταλόγων, με 9.984.934 εγγεγραμμένους το 2019, όταν ο νόμιμος πληθυσμός της χώρας αριθμεί συνολικά 9.715.375, με βάση την απογραφή του 2021, ενώ ο αριθμός των ενηλίκων πρέπει να κυμαίνεται προσεγγιστικά σε 8-8,5 εκατ... Οι ΜΗ αναθεωρημένοι εκλογικοί κατάλογοι, περιέχουν το σύνολο των εγγεγραμμένων ψηφοφόρων ενός Δήμου, χωρίς τις πρόσφατες ενημερώσεις. Περιλαμβάνουν δηλαδή άτομα που έχουν αποβιώσει, διπλοεγγεγραμμένους, πολίτες που διαμένουν μόνιμα στο εξωτερικό ή δημότες που έχουν μετεγκατασταθεί, έως ότου γίνει η επίσημη εκκαθάριση από το Υπουργείο Εσωτερικών και τα δημοτολόγια. Ο πλασματικός αριθμός, που προκύπτει από την διαχρονική έλλειψη πολιτικής βούλησης ουσιαστικής αναθεώρησης των εκλογικών καταλόγων, λογίζεται ως ποσοστό αποχής πολιτών επί του συνόλου, γεγονός όμως που δεν αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα.

Οι επιστήμονες που δεν ασχολούνται με τα κοινά στις δημοτικές εκλογές, συνήθως το αποφεύγουν λόγω του υψηλού επαγγελματικού κόστους, της απαξίωσης του πολιτικού συστήματος, της έλλειψης χρόνου και του φόβου έκθεσης, καθώς παραδοσιακά προτιμούν την αντικειμενικότητα από τη δημόσια αντιπαράθεση. Η τοπική αυτοδιοίκηση είναι συχνά δυσκίνητη λόγω νόμων ,διαδικασιών και γραφειοκρατίας. Αυτό αποθαρρύνει όσους έχουν συνηθίσει να παράγουν απτά, γρήγορα αποτελέσματα στον τομέα τους.

Η άσκηση δημόσιας διοίκησης συνοδεύεται συχνά από προσωπικές επιθέσεις και κριτική. Η έλλειψη ανοχής σε αυτή την τοξικότητα κάνει πολλούς ειδικούς να προτιμούν τον ιδιωτικό βίο.

Παρόλο, που η συμμετοχή των πολιτών στη λήψη αποφάσεων ενισχύει τη Δημοκρατία, στην Ελλάδα σήμερα μπορεί να επιτευχθεί πρακτικά με ελάχιστους τρόπους μέσω του θεσμού των τοπικών δημοψηφισμάτων (Ν. 4555/2018), της ηλεκτρονικής διαβούλευσης (μέσω του OpenGov) και των ανοιχτών συνελεύσεων δήμων, που στην πλειονότητα των περιπτώσεων δεν εφαρμόζονται. Ο πολίτης μπορεί να υποβάλει αιτήματα και να λαμβάνει αριθμό πρωτοκόλλου, ενώ το Σύνταγμα προβλέπει υποχρέωση απάντησης σε αποκλειστική προθεσμία. Ο πολίτης δύναται να προσφύγει στην Δικαιοσύνη ή στην Αποκεντρωμένη Διοίκηση ή στο υπουργείο εσωτερικών εάν μία πράξη ή παράλειψη, τον θίγει.

Η υποχρέωση της δημόσιας διοίκησης να απαντά στους πολίτες, κατοχυρώνεται συνταγματικά μέσω του Άρθρου 10 (Δικαίωμα αναφοράς προς τις αρχές) και του Άρθρου 5Α (Δικαίωμα στην πληροφόρηση).

Ο Συνήγορος του Πολίτη, έχει ζητήσει επανειλημμένα την επαναφορά της δυνατότητας αποζημίωσης των πολιτών από τη διοίκηση, λόγω μη τήρησης των προθεσμιών εξυπηρέτησής τους από το Δημόσιο ( Νόμος 2690/1999, Νόμος 3242/2004).

Στις εθνικές εκλογές του Ιουνίου 2023 προσήλθαν στις κάλπες περίπου 790.000 λιγότεροι ψηφοφόροι σε σχέση με την αναμέτρηση του Μαΐου 2023 και η συμμετοχή έπεσε στο 53,74% από 61,76%.

Η αποχή δεν δίνει ξεκάθαρο μήνυμα, εμπεριέχει χιλιάδες υποθέσεις και δίνει το δικαίωμα στον κάθε πολιτικό να την ερμηνεύσει κατά το δοκούν .

Η αποχή αν πραγματικά ενδιαφέρει το πολιτικό σύστημα , θα πρέπει να διερευνηθεί εκ βάθρων , θα πρέπει να διερευνηθουν οι αιτίες που προκαλούν την αποχή των πολιτών. Η αποχή μπορεί να είναι ανοχή στο κατάντημα μας, απαξίωση, αδιαφορία, άγνοια, ανία και άλλα πολλά ,ωστόσο όλα αυτά συνυπογράφουν την αδράνεια.

Η αποχή πολιτών, είναι πολιτική πράξη . Το Άρθρο 1 του Συντάγματος της Ελλάδος, προσδιορίζει το πολίτευμα και διασφαλίζει τη λαϊκή κυριαρχία. Με βάση το Σύνταγμα , θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία.

Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και του Έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα.

Το πολίτευμά μας είναι δημοκρατικό ( προεδρευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία) και άρα την λειτουργία του ,την διέπει η «αρχή της πλειοψηφίας». Κυρίαρχος είναι Ο λαός. Ο λαός είναι κυρίαρχος και για να «παράγει» αποφάσεις, πρέπει να λειτουργεί δημοκρατικά.

Πρωτεύουσα έννοια δηλαδή του Συντάγματος είναι η έννοια της λαϊκής Κυριαρχίας, η οποία εκφράζεται μέσα από την δημοκρατική λειτουργία, είτε συμμετέχει ο πολίτης ,είτε απέχει .

Σύμφωνα με τους απόλυτους αριθμούς, την τελευταία 20ετία καταγράφεται ραγδαία μείωση της συμμετοχής σε όλες τις εκλογικές αναμετρήσεις.

Στις εθνικές εκλογές, προσήλθε στις κάλπες το 53,74% των εκλογέων, όταν το 2004 η συμμετοχή ανήλθε σε 76,5%. «Χάθηκαν» δηλαδή σε δύο δεκαετίες πάνω από 2,3 εκατομμύρια ψηφοφόροι. Οι ευρωεκλογές εμφανίζουν παραδοσιακά ακόμα μεγαλύτερη αποχή πολιτών. Για τον λόγο αυτό ρυθμίστηκε παλαιότερα το σύστημα ώστε οι ευρωκάλπες να στήνονται την ίδια Κυριακή με τις αυτοδιοικητικές εκλογές. Πράγματι, στις μάχες του 2014 και του 2019, σημειώθηκε αύξηση της προσέλευσης, εξαιτίας των ταυτόχρονων διπλών εκλογών.

Την φορά που έγιναν μόνο ευρωεκλογές ( 2009), αποτελεί την χρονιά που διατηρεί το αρνητικό ρεκόρ συμμετοχής με 52,54%.

Έχουμε αναδείξει πολλές φορές το πρόβλημα του αποκλεισμού χιλιάδων συμπολιτών μας από τις εκλογές και κυρίως νέων εποχικών εργαζομένων σε τουριστικές περιοχές, συνανθρώπων μας με ειδικές ανάγκες, φοιτητών, αποδήμων Ελλήνων και συμπολιτών που αποκλείονται διότι δεν μπόρεσε να συσταθεί εκλογικό τμήμα αφού ο αριθμός των εκλογέων ήταν μικρότερος από σαράντα (40) άτομα που προβλέπει ο νόμος, για την σύσταση εκλογικού τμήματος.

Η αποχή αποτελεί παθογένεια του πολιτικού συστήματος και πλέον έχει εξελιχθεί σε ένα σημαντικό πρόβλημα για τις σύγχρονες δημοκρατίες, καθώς η μη άσκηση του δικαιώματος του εκλέγειν, επηρεάζει σημαντικά τα πολιτικά δρώμενα. Οι ψηφοφόροι απορρίπτουν το πολιτικό σύστημα, απαξιώνοντας ταυτόχρονα συλλήβδην τα κόμματα, κι αυτό είναι το επίκεντρο πολλών συζητήσεων, προβληματισμού και ανησυχίας.

Η δυνατότητα επιστολικής ψήφου, θεωρείται " όπλο" κατά της αποχής και επιτρέπει σε πρακτικά αποκλεισμένους σήμερα πολίτες, να συμμετέχουν και να διαμορφώσουν το μέλλον της πατρίδας μας. Δικλείδα ασφαλείας αποτελεί η διπλή ταυτοποίηση και από κινητό, ο έλεγχος ταυτοπροσωπίας, ότι στο φάκελο θα περιλαμβάνεται υπεύθυνη δήλωση, αλλά και ότι θα διατίθεται ξεχωριστός φάκελος για την αποστολή της ψήφου, σφραγισμένος, που όπως τονίζεται θα είναι αδύνατο βάσει κατασκευής να παραχαραχθεί. Τους φακέλους θα παραλαμβάνουν εκπρόσωποι Δικαστικής αρχής, θα παρίσταται δικαστής, θα παραμένουν σφραγισμένοι σε κάλπες και θα ξεσφραγίζονται μετά το πέρας της ψηφοφορίας, παρουσία εκλογικών αντιπροσώπων των κομμάτων.

Η επιστολική ψήφος εφαρμόζεται σε πολλές άλλες χώρες και το υπουργείο Εσωτερικών θα πρέπει να χρησιμοποιήσει τις βέλτιστες πρακτικές άλλων χωρών της ευρωπαϊκής Ένωσης και των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής.

Εάν η επιστολική ψήφος εφαρμοστεί σωστά, θα διευκολύνει υπερήλικες, ασθενείς, φοιτητές που σπουδάζουν σε άλλη πόλη, εργαζόμενους που έχουν φύγει για σεζόν, μαθητές που θα δίνουν εξετάσεις και ετεροδήμοτες. Αφορά πολίτες που είναι εγγεγραμμένοι στους εκλογικούς καταλόγους της Ελλάδος.

Οι Έλληνες πολίτες που είναι εγγεγραμμένοι στους εκλογικούς καταλόγους και επιθυμουν να ασκήσουν το εκλογικό τους δικαίωμα με επιστολική ψήφο, μπορούν να εγγραφούν στους ειδικούς εκλογικούς καταλόγους που έχουν δημιουργηθεί για το λόγο αυτό.

Για πρώτη φορά, προβλέφθηκε η δυνατότητα ψήφου και στους Έλληνες του εξωτερικού, χωρίς μεγάλη συμμετοχή την πρώτη φορά λόγω των περιορισμών, γι' αυτό επήλθαν βελτιώσεις. Προκειμένου να δημιουργηθούν εκλογικά τμήματα στο εξωτερικό, έπρεπε να υπάρχει ένας ελάχιστος αριθμός εκλογέων σε μία περιοχή και πολλοί ψηφοφόροι θα έπρεπε να ταξιδέψουν, ενώ τώρα μπορούν να ασκήσουν το δικαίωμα ψήφου από τον τόπο διαμονής τους. Οι απόδημοι ψηφοφόροι πλέον θα μπορούν να ασκούν το εκλογικό τους δικαίωμα μόνο δια της επιστολικής ψήφου.

Η επιστολική ψήφος θα αποστέλλεται από την οικία του εκλογέα- ψηφοφόρου. Για να έχει ο ψηφοφόρος δικαίωμα επιστολικής ψήφου, θα πρέπει να καταθέσει ηλεκτρονικα αίτηση μέχρι 40 ημέρες πριν, αναγράφοντας τα πλήρη στοιχεία του και την διεύθυνση που θα του σταλεί ο εκλογικός φάκελος. To άρθρο 9 παρ. 1 του Συντάγματος κατοχυρώνει το άσυλο της κατοικίας, ορίζοντας ρητά ότι καμία έρευνα δεν γίνεται σε κατοικία, παρά μόνο όταν και όπως ορίζει ο νόμος και πάντοτε με την παρουσία εκπροσώπων της δικαστικής εξουσίας.

Η κατοικία αποτελεί έναν περίκλειστο χώρο, στον οποίο δεν είναι ελεύθερη η είσοδος στον καθένα, παρά μόνο με την συναίνεση του διαμένοντος σε αυτόν.

Προκειμένου να εφαρμοστεί η επιστολική ψήφος, θα δημιουργηθεί σχετική ηλεκτρονική πύλη για την εγγραφή των εκλογέων που επιθυμούν να ψηφίσουν με αυτόν τον τρόπο. Ο εκλογέας, κάνοντας χρήση των κωδικών του, καταχωρίζει την αίτησή του και συμπληρώνει τη διεύθυνση στην οποία θέλει να του αποσταλεί το εκλογικό υλικό. Το κινητό του τηλέφωνο, το οποίο θα δηλώσει στην πλατφόρμα καθώς και το email του, πιστοποιούνται με συνθηματικό μιας χρήσης (OTP).

Η αίτηση γίνεται οριστική με την υποβολή της, ενώ η δυνατότητα εγγραφής στην πλατφόρμα σταματά 40 ημέρες πριν από τη διενέργεια των εκλογών. Ο εκλογέας στη συνέχεια θα παραλάβει το αργότερο 20 ημέρες πριν από τη διενέργεια των εκλογών τον φάκελο της επιστολικής ψήφου, ο οποίος περιλαμβάνει: έναν φάκελο επιστροφής της επιστολικής ψήφου, έναν φάκελο ψηφοφορίας, ένα ψηφοδέλτιο, ένα έντυπο οδηγιών και μια υπεύθυνη δήλωση. Η αποστολή του φακέλου καθώς και η επιστροφή της επιστολικής ψήφου θα πραγματοποιηθούν ατελώς. Ο εκλογέας ενημερώνεται με μέιλ για την αποστολή του φακέλου του και μπορεί να βλέπει την πορεία αποστολής του.

Οι φάκελοι, τους οποίους παραλαμβάνει ειδική επιτροπή συλλογής επιστολικής ψήφου, η οποία θα συγκροτηθεί μόλις ξεκινήσουν οι αποστολές των φακέλων, πρέπει να φτάσουν στο σημείο συλλογής επιστολικών ψήφων έως τις 5 το απόγευμα της προηγούμενης ημέρας. Ο εκλογέας θα ενημερώνεται με μέιλ για την παραλαβή του φακέλου, ο οποίος θα τοποθετηθεί στην ειδική κάλπη του εκλογικού τμήματος όπου ανήκει ο εκλογέας. Ο χώρος όπου θα συγκεντρώνονται οι φάκελοι με τις επιστολικές ψήφους μπορεί να είναι ένα δημόσιο ή ιδιωτικό κτίριο, θα φυλάσσεται από την Ελληνική Αστυνομία και θα παρακολουθείται και καταγράφεται από κλειστό κύκλωμα τηλεόρασης. Το υλικό καταγραφής θα φυλάσσεται στο Πρωτοδικείο Αθηνών. Οι επιστολικές ψήφοι θα καταμετρηθούν μαζί με τις υπόλοιπες μετά τις 7 το βράδυ, οπότε και θα ξεκινήσει η καταμέτρηση των ψήφων.

Σε κάποιες χώρες, υπάρχει και η δυνατότητα ηλεκτρονικής ψήφου. Ηλεκτρονική ψήφος με τον μοναδικό κωδικό του πολίτη που θα υπάρχει στην μία και μοναδική κάρτα του πολίτη η οποία θα είναι, ταυτότητα, δίπλωμα, ΑΜΚΑ, ΑΦΜ, κλπ . Δηλαδή μία και μόνο κάρτα, ένας και μοναδικός κωδικός για κάθε πολίτη στον οποίο όλα τα στοιχεία είναι μέσα. Έτσι κι αλλιώς ήδη υπάρχουν στη διάθεση του GOV.GR..

Το Σύνταγμα της Ελλάδος, προβλέπει ρητά την λαϊκή κυριαρχία και την άρση των εμποδίων που αποκλείουν την συμμετοχή πολιτών στις εκλογικές διαδικασίες. Λαϊκή κυριαρχία δεν σημαίνει αποχή της συντριπτικής πλειοψηφίας των πολιτών από τις εκλογές, ούτε εμπόδια στην άσκηση του κατοχυρωμένου συνταγματικά εκλογικού δικαιώματος. Η κυριαρχία της λαϊκής βούλησης ως έκφανσης της αντιπροσωπευτικής αρχής που διέπει το ελληνικό Σύνταγμα προσδίδει στο πολίτευμα της χώρας δημοκρατικό χαρακτήρα. Αυτό διαμηνύεται στο άρθρο 1§3 του Συντάγματος (εφεξής «Σ») που προβλέπει ότι«όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και του Έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα.». Το εκλογικό σώμα -που νοείται ως ο Λαός εν στενή εννοία- συνιστά το ανώτατο όργανο του κράτους , καθώς υπό την εκφρασμένη δια της ψήφου βούλησής του εκλέγεται η αντιπροσώπευσή του στα πολιτικά όργανα του κράτους, τόσο εντός όσο κι εκτός Ελλάδος.

Σύμφωνα με το άρθρο 51 Παρ. 3 του Συντάγματος, η ψήφος είναι καθολική. Η ψήφος είναι καθολική, κατοχυρώνοντας το ενεργητικό εκλογικό δικαίωμα στο σύνολο των Ελλήνων πολιτών.Αυτό σημαίνει πως κάθε Έλληνας που πληροί τις προϋποθέσεις του νόμου δικαιούται να εγγραφεί στους εκλογικούς καταλόγους και να ψηφίσει.Το σύνολο αυτό περιορίζεται κατά αποκλειστικό τρόπο για τρεις περιπτώσεις οι οποίες τίθενται για τη διασφάλιση της διεξαγωγής του δικαιώματος του «εκλέγειν» με πλήρη συνείδηση και πνευματική ωριμότητα:

-μη συμπλήρωση του 17ου έτους, που θεωρείται και το έτος πολιτικής ενηλικότητας ως δημοκρατικό και συμμετοχικό κεκτημένο

-η δικαιοπρακτική ανικανότητα σύμφωνα με τις γενικές αρχές του Αστικού Κώδικα και

--η στέρηση του δικαιώματος του «εκλέγειν» στο πλαίσιο επιβολής αμετάκλητης ποινικής καταδικαστική απόφαση ώς παρεπόμενη ποινή..

Σημαντική συνταγματική αρχή που διέπει την ψηφοφορία είναι και η αρχή της ισότητος. Δεν εκφράζεται ρητώς σε κάποια διάταξη του τυπικού Συντάγματος, ενώ υπάρχει πολυγνωμία για το ποιάς θεμελιώδους γενικής συνταγματικής κατεύθυνσης αποτελεί ειδικότερη έκφανση, αλλά προκρίνεται η θεμελίωσή της στην αρχή της λαϊκής κυριαρχίας. Η ισότητα είναι αριθμητική κι όχι ποιοτική και συνεπάγεται ότι ένας εκλογέας αποτελεί έναν ψηφοφόρο που συμβάλλει στην εκλογική διαδικασία με την κατάθεση μίας ψήφου που θα προσμετρηθεί στο τελικό αποτέλεσμα.

Το Σύνταγμα εδραίωνει και την αρχή του υποχρεωτικού χαρακτήρα της άσκησης του εκλογικού δικαιώματος στο άρθρο 51 παρ. 5 Συντάγματος , αλλά στην πράξη τίθενται εμπόδια σε συμπολίτες μας να ψηφίσουν. Η εξαγγελία της δεσμευτικότητας προς το εκλογικό σώμα για τη διευθέτηση αυτής της αρμοδιότητας, αναδεικνύει και τη βαρύνουσα θέση που κατέχει η συμμετοχή στην ψηφοφορία. Παρότι παλαιότερα ο νόμος επέβαλε ποινικές κυρώσεις σε περίπτωση μη συμμετοχής στην εκλογική διαδικασία, πλέον η αποχή, ακόμα και αν είναι αδικαιολόγητη, δεν επιφέρει την επιβολή κάποιας ποινής. Επομένως, η σημερινή μορφή της διατάξεως συνιστά μία lex imperfecta, δηλαδή μια ατελή υποχρέωση, χωρίς, ωστόσο, αυτό να υποβαθμίζει τη σημασία της διαδικασίας της ψηφοφορίας.

Οι Γάλλοι πολίτες που ζουν στο εξωτερικό έχουν τη δυνατότητα να ψηφίσουν κατ' ιδίαν (με πληρεξούσιο, εξουσιοδοτωντας άλλον), αλλά μπορούν επίσης να ψηφίσουν αυτοπροσώπως σε ένα από τα πολυάριθμα εκλογικά κέντρα που ανοίγουν σε χώρες σε όλο τον κόσμο όπου ζουν Γάλλοι πολίτες . Στην Τουρκία έχει καθιερωθεί η δυνατότητα επιστολικής ψήφου . Οι ψήφοι των Τούρκων πολιτών του εξωτερικού μεταφέρονται στην Τουρκία με προγραμματισμένες πτήσεις της Turkish Airlines, συνοδευόμενες από δικαστικούς αντιπροσώπους.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, η δυνατότητα της επιστολικής ψήφου παρέχεται σε όλους τους αμερικανούς πολίτες και όχι μόνο στους εκτός επικράτειας εκλογείς. Αντίθετα, στην Ελλάδα η επιστολική ψήφος αποτελεί ένα «προνόμιο» που παρέχεται μόνο στους εκτός επικράτειας εκλογείς (άρθρο 51 παρ. 4 Συντ.). Μάλιστα, υπό το καθεστώς του Συντάγματος του 1975, το οποίο προέβλεψε για πρώτη φορά τη δυνατότητα άσκησης του εκλογικού δικαιώματος από τους εκλογείς που βρίσκονται έξω από την επικράτεια( αλλά παρόλα αυτά εφαρμόστηκε με καθυστέρηση ετών στις πρόσφατες εθνικές εκλογές) ήταν ένα εριζόμενο ζήτημα εάν ο κοινός νομοθέτης θα μπορούσε να καθιερώσει την επιστολική ψήφο, έστω και μόνο για την κατηγορία αυτή των εκλογέων. Και τούτο διότι η επιστολική ψήφος κατά μερικούς δεν διασφαλίζει πλήρως την αρχή της μυστικότητας της ψήφου που κατοχυρώνεται ρητά στο άρθρο 51 παρ. 3 Συντάγματος, ενώ κατά άλλους To άρθρο 9 παρ. 1 του Συντάγματος κατοχυρώνει το άσυλο της κατοικίας, από όπου θα ψηφίζει ο εκλογέας- ψηφοφόρος.

Πράγματι, η αρχή της μυστικότητας της ψήφου, στην ολοκληρωμένη της έκφραση, προϋποθέτει την ψήφο σε έναν «ξεχωριστό χώρο», δηλαδή στο παραβάν, όπου κανείς άλλος εκτός από τον ίδιο τον ψηφοφόρο δεν μπορεί να γνωρίζει το περιεχόμενο της ψήφου του( ξεχωριστός και μάλιστα προσωπικός χώρος, αποτελεί και η οικία κατά άλλους). Αυτή η έννοια της μυστικότητας της ψήφου συναρτάται άμεσα με τον χαρακτήρα της ψήφου όχι μόνον ως δικαιώματος αλλά συγχρόνως και ως καθήκοντος, δηλαδή με την απαγόρευση της παραβίασης της αρχής της μυστικότητας, καθ’ οιονδήποτε τρόπο, και από τον ίδιο τον ψηφοφόρο. Αντίθετα, στις ΗΠΑ, η αρχή της μυστικότητας εξαντλείται στη διασφάλιση της ανωνυμίας της ψήφου, ενώ η παραβίαση της μυστικότητας από τον ίδιο τον ψηφοφόρο, στην περίπτωση τουλάχιστον της επιστολικής ψήφου, όπου αυτός μπορεί να ψηφίζει χωρίς να είναι αθέατος από τρίτους, θεωρείται ένα ιδιωτικό ζήτημα.

Ετσι στην Ελλάδα, ακόμη και για την καθιέρωση της επιστολικής ψήφου για τους εκτός επικράτειας εκλογείς, χρειάστηκε η παρέμβαση του αναθεωρητικού νομοθέτη, ο οποίος το 2001 προέβλεψε τη δυνατότητα αυτήν, όμως αποκλειστικά μόνο για τους Έλληνες πολίτες που βρίσκονται έξω από την επικράτεια. Με τη νέα συνταγματική ρύθμιση ξεπεράστηκε το ζήτημα της ταυτόχρονης διενέργειας των εκλογών, αφού ορίστηκε ρητά στο άρθρο 51 παρ. 4 Συντ. ότι η αρχή αυτή σημαίνει καταμέτρηση όλων των ψήφων την ίδια ημέρα (βλ. Ευ. Βενιζέλος, «Το αναθεωρητικό κεκτημένο», 2002, σ. 250), η ψηφοφορία όμως με επιστολική ψήφο καθιερώθηκε μόνον ως εξαίρεση για τη διευκόλυνση της άσκησης του δικαιώματος της ψήφου από τους εκτός επικράτειας εκλογείς.

Πολλοί τονίζουν την αντίφαση που υφίσταται , καθώς ο ανώτατος Άρχοντας της χώρας μας , ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας , εκλέγεται με φανερή και όχι με μυστική ψηφοφορία .

Συγκεκριμένα, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκλέγεται από τη Βουλή με ονομαστική (δηλαδή φανερή) ψηφοφορία και σε ειδική συνεδρίαση που συγκαλείται από τον Πρόεδρο της Βουλής έναν τουλάχιστον μήνα πριν λήξει η θητεία του απερχομένου Προέδρου. Η εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας διεξάγεται πλέον σε μία φάση, καθώς από τον Μάρτιο του 2019 έχει ψηφιστεί η αποσύνδεση της εκλογής Πρόεδρου της Δημοκρατίας με τη διάλυση της Βουλής και την προκήρυξη πρόωρων εκλογών.

Πολλοί Έλληνες Βουλευτές , επιλέγουν πλέον , την επιστολική ψήφο στην ψηφοφορία νομοσχεδίων και τροπολογιών στην Βουλή . Η διαδικασία των ψηφοφοριών με επιστολική ψήφο, έγινε περισσότερο ελαστική με τον κορωνοϊό και τους υγειονομικούς περιορισμούς που επιβλήθηκαν και δεν επανήλθε στην προηγούμενη κατάσταση, όπου η επιστολική ψήφος γινόταν αποδεκτή μόνον εάν ένας βουλευτής απουσίαζε για σοβαρό, επαγγελματικό, λόγο (επίσημη αποστολή της Βουλής ή της κυβέρνησης).

Τα τελευταία χρόνια, ζήσαμε και ζούμε διεθνώς την πανδημία του Κορωνο'ι'ου - Covid 19 και σύμφωνα με το Σύνταγμα της Ελλάδος, η υγεία αποτελεί υπέρτατο κοινωνικό αγαθό, όπου το κράτος οφείλει να λαμβάνει μέτρα προστασίας των πολιτών , ενάντια στην διασπορά. Ως κοινωνικό δικαίωμα η υγεία κατοχυρώνεται στο άρθρο 21 παρ.3 του Συντάγματος σύμφωνα με το οποίο «Το Κράτος μεριμνά για την υγεία των πολιτών».

Ως δημόσιο κοινωνικό αγαθό αναφέρεται η ερμηνευτική δήλωση στο άρθρο 5 του Σ. και τα άρθρα 18 παρ.3 και 22 παρ.4 του Συντάγματος.

Τούτο ακριβώς αποτελεί τον νομιμοποιητικό λόγο των αυστηρών περιορισμών σε κάθε ατομική ή συλλογική ελευθερία κατά την περίοδο της πανδημίας. Για να ανακοπεί η αλυσίδα της μετάδοσης του ιού και βέβαια να υποβοηθηθεί το Εθνικό Σύστημα Υγείας (ν.1397/1983).

Αυτό το συνταγματικό καθήκον αποτελεί, στην παρούσα συγκυρία, την πιο χαρακτηριστική έκφραση του «χρέους της εθνικής και κοινωνικής αλληλεγγύης» κατά το άρθρο 25 παρ. 4 του Συντάγματος. Στις τελευταίες προεδρικές εκλογές των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής, αυξήθηκαν συντριπτικά τα ποσοστά των εκλογέων που επέλεξαν την επιστολική ψήφο λόγω της πανδημίας Covid 19.

(*) Δικηγόρος Αθηνών - Συνταγματολόγος