Νέα έρευνα: Πόσο αντέχει η ελιά χωρίς νερό και τι συμβαίνει όταν ξαναποτιστεί

ΚΟΣΜΟΣ. Η έλλειψη νερού εξελίσσεται σε μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για την ελαιοκαλλιέργεια στη Μεσόγειο. Καθώς οι περίοδοι ξηρασίας γίνονται όλο και συχνότερες, πολλοί παραγωγοί αναρωτιούνται πόσο μπορεί να αντέξει μια ελιά χωρίς άρδευση και πόσο γρήγορα μπορεί να ανακάμψει όταν επιστρέψει το νερό.

Απαντήσεις δίνει νέα έρευνα του Πανεπιστημίου της Σεβίλλης, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Agricultural Water Management. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η ελιά διαθέτει αξιοσημείωτη αντοχή στην ξηρασία και μπορεί να επανέλθει γρήγορα, ακόμη και έπειτα από τέσσερα συνεχόμενα χρόνια έντονου υδατικού στρες.

Το πείραμα που προσομοίωσε τέσσερα χρόνια ξηρασίας

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε ελαιώνα της ποικιλίας «Manzanilla de Sevilla» κοντά στη Σεβίλλη, σε περιοχή με τυπικό μεσογειακό κλίμα και ελάχιστες καλοκαιρινές βροχοπτώσεις.

Για τις ανάγκες της μελέτης, οι επιστήμονες συνέκριναν τρεις διαφορετικές κατηγορίες δέντρων: εκείνα που αρδεύονταν κανονικά, δέντρα που δέχονταν ελεγχόμενη ελλειμματική άρδευση και δέντρα που από το 2020 έως το 2023 είχαν μείνει σχεδόν χωρίς νερό.

Το 2024 η τελευταία ομάδα μπήκε ξανά σε πρόγραμμα άρδευσης, προκειμένου οι ερευνητές να διαπιστώσουν πόσο γρήγορα και σε ποιο βαθμό μπορούσαν να ανακάμψουν τα δέντρα μετά από τέσσερα χρόνια έντονης ξηρασίας.

Κατά τη διάρκεια της έρευνας παρακολουθήθηκαν μεταξύ άλλων η φωτοσύνθεση, η υδατική κατάσταση των δέντρων, η ανάπτυξη των καρπών, η ανθοφορία, η παραγωγή και η ποιότητα των ελιών.

Πώς αντέδρασαν τα δέντρα όταν επέστρεψε το νερό

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ακόμη και έπειτα από τέσσερα χρόνια έντονης ξηρασίας, τα δέντρα ανέκαμψαν γρήγορα μόλις επανήλθε η άρδευση.

Οι μετρήσεις έδειξαν ότι το υδατικό δυναμικό και η φωτοσυνθετική δραστηριότητα των δέντρων επανήλθαν σε επίπεδα παρόμοια με εκείνα των δέντρων που αρδεύονταν κανονικά.

Παράλληλα, η μακροχρόνια έλλειψη νερού δεν φαίνεται να προκάλεσε μόνιμες βλάβες στον φωτοσυνθετικό μηχανισμό της ελιάς. Σύμφωνα με τους επιστήμονες, το δέντρο διαθέτει φυσικούς μηχανισμούς προστασίας που του επιτρέπουν να αντέχει σε ακραίες συνθήκες και να επανέρχεται όταν αποκτήσει ξανά πρόσβαση σε νερό.

Με απλά λόγια, η ελιά μπορεί να «αντέξει τη δίψα» χωρίς να χάνει την ικανότητα να ανακάμψει.

Πότε η ξηρασία αρχίζει να επηρεάζει την επόμενη χρονιά

Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν έναν δείκτη που συνδυάζει τόσο την ένταση όσο και τη διάρκεια της ξηρασίας, γνωστό ως «ολοκληρωμένο στρες».

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι όταν ο συγκεκριμένος δείκτης ξεπερνά τα 100 MPa ανά ημέρα κατά την περίοδο σκλήρυνσης του πυρήνα, μειώνεται σημαντικά ο αριθμός των ανθοταξιών που θα σχηματιστούν την επόμενη καλλιεργητική περίοδο.

Σύμφωνα με τη μελέτη, σε αυτές τις συνθήκες οι ανθοταξίες μπορεί να περιοριστούν στο 60% εκείνων που παράγουν τα καλά αρδευόμενα δέντρα.

Το εύρημα θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικό, καθώς δείχνει το σημείο από το οποίο και μετά η έλλειψη νερού αρχίζει να επηρεάζει ουσιαστικά τη μελλοντική παραγωγή.

Το κόστος της ξηρασίας στην παραγωγή

Παρότι τα δέντρα ανέκτησαν γρήγορα τη φυσιολογική τους λειτουργία, η παραγωγή δεν επέστρεψε με τον ίδιο ρυθμό στα επίπεδα των πλήρως αρδευόμενων ελαιόδεντρων.

Κατά τη συγκομιδή του 2024, τα δέντρα που αρδεύονταν κανονικά παρήγαγαν 4.919 κιλά ελιές ανά εκτάριο.

Τα δέντρα που ακολουθούσαν πρόγραμμα ελεγχόμενης ελλειμματικής άρδευσης έδωσαν 4.489 κιλά ανά εκτάριο, καταγράφοντας μείωση μόλις 9%, παρότι είχαν λάβει περίπου 47% λιγότερο νερό.

Αντίθετα, τα δέντρα που είχαν περάσει τέσσερα χρόνια σχεδόν χωρίς άρδευση παρήγαγαν 2.405 κιλά ανά εκτάριο, δηλαδή λιγότερο από το μισό της παραγωγής των πλήρως αρδευόμενων δέντρων.

Ο καθοριστικός ρόλος της κόμης στην παραγωγή

Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι η μειωμένη παραγωγή δεν συνδεόταν με τη λειτουργία των φύλλων ή τη φωτοσύνθεση, καθώς τα δέντρα είχαν ήδη ανακτήσει τη φυσιολογική τους λειτουργία.

Ο βασικός παράγοντας που περιόρισε την παραγωγή ήταν η μικρότερη ανάπτυξη της κόμης.

Μετά από τέσσερα χρόνια ξηρασίας, τα δέντρα είχαν περίπου 30% μικρότερο όγκο βλάστησης σε σύγκριση με εκείνα που αρδεύονταν κανονικά.

Αυτό μεταφράζεται σε λιγότερα φύλλα και μικρότερη φωτοσυνθετική επιφάνεια, γεγονός που περιορίζει τις δυνατότητες παραγωγής του δέντρου.

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η αποκατάσταση της κόμης απαιτεί χρόνο και δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσα σε μία μόνο καλλιεργητική περίοδο.

Λιγότερα άνθη, αλλά καλύτερη καρπόδεση

Παρότι τα δέντρα που υπέστησαν έντονη ξηρασία εμφάνισαν περίπου 38% λιγότερες ανθοταξίες, κατάφεραν να αναπληρώσουν μέρος αυτής της απώλειας μέσω υψηλότερης καρπόδεσης.

Έτσι, η διαφορά περιορίστηκε σημαντικά σε σχέση με ό,τι καταγραφόταν αρχικά κατά την ανθοφορία.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, πρόκειται για έναν φυσικό μηχανισμό προσαρμογής της ελιάς. Όταν οι διαθέσιμοι πόροι είναι περιορισμένοι, το δέντρο στρέφει τις δυνάμεις του σε μικρότερο αριθμό ανθέων, αυξάνοντας τις πιθανότητες να εξελιχθούν σε καρπούς.

Η ξηρασία επηρέασε περισσότερο την ποσότητα παρά την ποιότητα

Η μελέτη έδειξε ότι η παρατεταμένη ξηρασία επηρέασε κυρίως την ποσότητα και λιγότερο την ποιότητα της παραγωγής.

Οι ερευνητές δεν κατέγραψαν σημαντικές διαφορές στα περισσότερα ποιοτικά χαρακτηριστικά των καρπών μεταξύ των διαφορετικών ομάδων δέντρων.

Ο βαθμός ωρίμανσης παρέμεινε σε παρόμοια επίπεδα, ενώ και τα υπόλοιπα βασικά χαρακτηριστικά των καρπών παρουσίασαν μικρές μόνο αποκλίσεις.

Η μοναδική αξιοσημείωτη διαφορά καταγράφηκε στην τελευταία μέτρηση της περιεκτικότητας σε λάδι, όπου τα πλήρως αρδευόμενα δέντρα εμφάνισαν ελαφρώς υψηλότερες τιμές.

Λιγότερο νερό, σχεδόν ίδια παραγωγή

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της μελέτης αφορά την ελεγχόμενη ελλειμματική άρδευση.

Η συγκεκριμένη πρακτική χρησιμοποίησε περίπου 47% λιγότερο νερό σε σχέση με την πλήρη άρδευση, ενώ η παραγωγή μειώθηκε μόλις κατά 9%.

Η αποδοτικότητα χρήσης του νερού έφτασε τα 23,6 κιλά ελιών ανά κυβικό μέτρο νερού, έναντι 13,4 κιλών στην πλήρη άρδευση, καταγράφοντας αύξηση περίπου 71%.

Με άλλα λόγια, η συγκεκριμένη στρατηγική επέτρεψε την παραγωγή σχεδόν της ίδιας ποσότητας καρπού με σημαντικά μικρότερη κατανάλωση νερού.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, η πρακτική αυτή μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο εργαλείο για περιοχές που αντιμετωπίζουν συχνά προβλήματα λειψυδρίας και περιορισμένη διαθεσιμότητα νερού.

Τα πρακτικά συμπεράσματα για τους ελαιοπαραγωγούς

Η μελέτη καταλήγει ότι η ελιά παραμένει μία από τις πιο ανθεκτικές καλλιέργειες απέναντι στην ξηρασία.

Ακόμη και έπειτα από τέσσερα χρόνια έντονου υδατικού στρες, τα δέντρα μπορούν να ανακτήσουν γρήγορα τη φυσιολογική τους λειτουργία όταν επανέλθει η άρδευση.

Παράλληλα, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι καθοριστικό ρόλο στην επαναφορά της παραγωγής παίζει η διατήρηση της κόμης. Όσο καλύτερα διατηρείται η βλάστηση του δέντρου κατά τις περιόδους ξηρασίας, τόσο πιο γρήγορα μπορεί να ανακάμψει παραγωγικά όταν βελτιωθούν οι συνθήκες.

Την ίδια στιγμή, τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η ελεγχόμενη ελλειμματική άρδευση μπορεί να εξοικονομήσει σημαντικές ποσότητες νερού χωρίς μεγάλες απώλειες στην παραγωγή, αποτελώντας μια ιδιαίτερα χρήσιμη λύση για περιοχές που αντιμετωπίζουν συχνά προβλήματα λειψυδρίας.

Τι δείχνει τελικά η μελέτη

Η ισπανική μελέτη στέλνει ένα αισιόδοξο μήνυμα για το μέλλον της ελαιοκαλλιέργειας σε μια περίοδο όπου η ξηρασία και η λειψυδρία απασχολούν ολοένα και περισσότερο τους παραγωγούς. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η ελιά μπορεί να αντέξει ακόμη και πολυετείς περιόδους έντονου υδατικού στρες και να ανακάμψει γρήγορα όταν επανέλθει η άρδευση.

Ωστόσο, η παραγωγή δεν επιστρέφει με τον ίδιο ρυθμό, καθώς η παρατεταμένη έλλειψη νερού περιορίζει την ανάπτυξη της κόμης και, κατ’ επέκταση, το παραγωγικό δυναμικό του δέντρου.

Την ίδια στιγμή, η ελεγχόμενη ελλειμματική άρδευση αναδεικνύεται ως μια ιδιαίτερα αποδοτική στρατηγική διαχείρισης του νερού, καθώς μπορεί να εξασφαλίσει σχεδόν την ίδια παραγωγή με σημαντικά μικρότερη κατανάλωση υδατικών πόρων.

Σε μια εποχή όπου το νερό γίνεται ολοένα πιο πολύτιμο για τη γεωργία, τα συμπεράσματα της μελέτης αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για τους ελαιοπαραγωγούς σε ολόκληρη τη Μεσόγειο.