Εορτολόγιο 14 Νοεμβρίου: Ποιοι γιορτάζουν σήμερα

Δείτε ποιοι έχουν γιορτή σήμερα, 14 Νοεμβρίου. Διαβάστε το συναξάρι των τιμώμενων αγίων της ημέρας και γνωρίστε τη ζωή και τη δράση τους.

Ποιοι γιορτάζουν σήμερα:

• Φιλιππία, Φίλιππος

Σήμερα τιμώνται από την Εκκλησία οι Γρηγόριος ο Παλαμάς Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης και Απόστολος Φίλιππος

Γρηγόριος ο Παλαμάς Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης

Κορυφαίος θεολόγος του 14ου αι. και ένας από τους μεγαλύτερους Πατέρες της Ορθόδοξης Εκκλησίας, έμεινε στην ιστορία ως ο κύριος εκφραστής και υπερασπιστής του Ησυχασμού, διατυπώνοντας τη θεολογική διάκριση ανάμεσα στην απρόσιτη ουσία και τις μεθεκτές άκτιστες ενέργειες του Θεού. Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1296 από ευγενή οικογένεια με καταγωγή από τη Μικρά Ασία και επειδή ο συγκλητικός και έμπιστος σύμβουλος του αυτοκράτορα Ανδρονίκου Β΄ Παλαιολόγου πατέρας του, Κωνσταντίνος, πέθανε νωρίς, ο αυτοκράτορας ανέλαβε προσωπικά την προστασία και τα έξοδα σπουδών του Γρηγορίου.

Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης ρητορική, φυσική, λογική και τη φιλοσοφία του Αριστοτέλη, υπό την καθοδήγηση του διάσημου λόγιου Θεοδώρου Μετοχίτη, αλλά, αν και προοριζόταν για λαμπρή πολιτική καριέρα, επέλεξε τον μοναχισμό. Το 1316, σε ηλικία 20 ετών, έφυγε για το Aγιον Oρος μαζί με τους δύο αδελφούς του, μόνασε σε διάφορες μονές και σκήτες (Μονή Βατοπαιδίου και Μεγίστης Λαύρας) και μαθήτευσε δίπλα σε σπουδαίους ησυχαστές, όπου διδάχθηκε και αφιερώθηκε στη νοερά προσευχή («Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με»). Λόγω των επιδρομών των Τούρκων, κατέφυγε προσωρινά στη Βέροια, όπου χειροτονήθηκε πρεσβύτερος το 1326 πριν επιστρέψει στο Aγιον Oρος, με τη ζωή του να αλλάζει ριζικά γύρω στο 1337, όταν ξέσπασε η Ησυχαστική Eριδα, μια τεράστια θεολογική και φιλοσοφική σύγκρουση.

Ο μορφωμένος μοναχός και φιλόσοφος από την Κάτω Ιταλία Βαρλαάμ ο Καλαβρός κατηγόρησε τους ησυχαστές μοναχούς για πλάνη, χλευάζοντάς τους ως «ομφαλοσκόπους» και, ακολουθώντας την αριστοτελική φιλοσοφία, ισχυριζόταν ότι ο Θεός είναι εντελώς απρόσιτος και ότι ο άνθρωπος μπορεί να Τον γνωρίσει μόνο μέσω της ανθρώπινης φιλοσοφίας και λογικής. Ο Γρηγόριος ανέλαβε τότε να υπερασπιστεί τους μοναχούς και συνέγραψε τα περίφημα συγγράμματα «Υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων», όπου εξήγησε ότι ο άνθρωπος μπορεί να ενωθεί πραγματικά με τον Θεό (θέωση) και να δει το Aκτιστο Φως, όπως στο γεγονός της Μεταμορφώσεως στο όρος Θαβώρ, μέσω της καθαρής προσευχής. Οι θέσεις του Παλαμά εγκρίθηκαν επίσημα από τις μεγάλες Ησυχαστικές Συνόδους της Κωνσταντινούπολης (1341, 1347, 1351), ενώ ο Βαρλαάμ καταδικάστηκε και κατέφυγε στη Δύση.

Το 1347 εξελέγη Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης, αλλά, λόγω των πολιτικών αναταραχών και της εξέγερσης των Ζηλωτών στην πόλη, κατάφερε να αναλάβει ουσιαστικά τα καθήκοντά του το 1350, επιδεικνύοντας σπουδαίο ποιμαντικό και συμφιλιωτικό έργο. Το 1354, κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού του προς την Κωνσταντινούπολη για τη γεφύρωση πολιτικών αντιπαραθέσεων, το πλοίο του καταλήφθηκε από Οθωμανούς, κρατήθηκε αιχμάλωτος για έναν χρόνο στη Μικρά Ασία, όπου είχε την ευκαιρία να διεξαγάγει θεολογικούς διαλόγους με μουσουλμάνους, και απελευθερώθηκε μετά την καταβολή λύτρων που συγκεντρώθηκαν με τη μεσολάβηση του βυζαντινού αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ΄ Καντακουζηνού και καταβλήθηκαν στους Οθωμανούς από απεσταλμένους του Σέρβου κράλη Στεφάνου Δουσάν.

Ο Παλαμάς εκοιμήθη στη Θεσσαλονίκη στις 14 Νοεμβρίου 1359 σε ηλικία 63 ετών και αγιοκατατάχθηκε πολύ γρήγορα, το 1368, από τον μαθητή του και Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Φιλόθεο Κόκκινο. Το ιερό του λείψανο φυλάσσεται άφθαρτο στον Μητροπολιτικό Ναό Αγίου Γρηγορίου Παλαμά στη Θεσσαλονίκη, η δε μνήμη του τιμάται επίσης τη Β΄ Κυριακή των Νηστειών της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, ως προέκταση του θριάμβου της Ορθοδοξίας κατά των αιρέσεων.

Η θεολογία του Ησυχασμού, όπως τη διατύπωσε ο Παλαμάς, αποτελεί το θεμέλιο της Ορθόδοξης πνευματικότητας και απαντά στο θεμελιώδες ερώτημα: «Πώς μπορεί ο άνθρωπος, που είναι κτιστός και πεπερασμένος, να ενωθεί πραγματικά με τον Θεό, ο οποίος είναι άκτιστος και άπειρος;». Για να το εξηγήσει αυτό, ο Παλαμάς έκανε σαφή διάκριση ανάμεσα στην Ουσία και τις Ακτιστες Ενέργειες του Θεού.

Η ουσία ή η φύση του Θεού είναι εντελώς κρυφή, απρόσιτη και αμέθεκτη για τον άνθρωπο και κανένα κτίσμα δεν μπορεί ποτέ να τη γνωρίσει ή να την κοινωνήσει, καθώς ο Θεός παραμένει «ο Υψιστος», ο απόλυτα υπερβατικός και ξένος προς την ανθρώπινη φύση. Αν ο άνθρωπος ενωνόταν με την ουσία του Θεού, θα έχανε την ανθρώπινη φύση του και θα γινόταν Θεός κατ’ ουσίαν, πράγμα αδύνατο.

Ωστόσο, αν και ο Θεός είναι απρόσιτος στην ουσία Του, γίνεται προσβάσιμος και μεθεκτός μέσω των Ενεργειών Του, τις ζώσες και δυναμικές φανερώσεις του Θεού στον κόσμο. Παραδείγματα είναι η Αγάπη Του, η Χάρη Του, η Πρόνοια, η Δικαιοσύνη και το Θείο Φως. Λέγονται «άκτιστες» επειδή δεν είναι δημιουργήματα του Θεού, αλλά πηγάζουν αιώνια από την ίδια Του την ύπαρξη, είναι δηλαδή ο ίδιος ο Θεός στη σχέση Του και στην κίνησή Του προς τον κόσμο. Μέσω αυτών των ακτίστων ενεργειών, ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίσει τον Θεό, να ενωθεί μαζί Του και να πετύχει τη Θέωση, να γίνει «θεός κατά χάριν». Για να κάνει κατανοητή αυτή τη διάκριση στον απλό λαό, ο Γρηγόριος χρησιμοποιούσε το παράδειγμα του ήλιου. Η ουσία του Θεού μοιάζει με τον δίσκο του ήλιου. Αν κάποιος προσπαθήσει να τον πλησιάσει ή να τον αγγίξει, θα καεί και θα εξαφανιστεί. Οι ενέργειες του Θεού μοιάζουν με τις ακτίνες και τη θερμότητα του ήλιου. Φτάνουν μέχρι τη Γη, τις βλέπουμε, τις νιώθουμε, μας ζεσταίνουν και μας δίνουν ζωή, χωρίς όμως να ερχόμαστε σε επαφή με τον ίδιο τον πυρήνα του ήλιου.

Ο Ησυχασμός δεν είναι μια θεωρητική φιλοσοφία, αλλά ο πρακτικός τρόπος ζωής των μοναχών με σκοπό την εμπειρία αυτών των ακτίστων ενεργειών και βασιζόταν σε τρία στοιχεία. Στην ησυχία, την εξωτερική δηλαδή απομόνωση αλλά και την εσωτερική γαλήνη από τους λογισμούς και τα πάθη, στην Ευχή, τη συνεχή, ρυθμική επανάληψη της προσευχής «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με τον αμαρτωλό», και στην ψυχοσωματική μέθοδο, κατά την οποία οι μοναχοί συνδύαζαν την προσευχή με τον ρυθμό της αναπνοής τους και έσκυβαν το κεφάλι προς το στήθος, εξού και ο χλευαστικός όρος «ομφαλοσκόποι» από τον Βαρλαάμ, ώστε να συγκεντρώνουν τον νου τους στην καρδιά, αποφεύγοντας τη διάσπαση της προσοχής. Το αποκορύφωμα της ησυχαστικής εμπειρίας ήταν η θέα του Θαβωρείου Φωτός, που δεν είναι οφθαλμαπάτη ή κάποιο κτιστό φαινόμενο, αλλά το ίδιο ακριβώς Ακτιστο Φως που είδαν οι Απόστολοι κατά τη Μεταμόρφωση του Χριστού στο Ορος Θαβώρ.

Η διάκριση ανάμεσα στην ουσία και τις ενέργειες του Θεού υπήρξε το σημείο όπου η Ορθόδοξη Ανατολή και η Ρωμαιοκαθολική Δύση χώρισαν οριστικά τα θεολογικά τους μονοπάτια. Η σύγκρουση ανάμεσα στον Γρηγόριο Παλαμά και τον Βαρλαάμ τον Καλαβρό δεν ήταν μια εσωτερική βυζαντινή διαμάχη, αλλά η σύγκρουση δύο εντελώς διαφορετικών κοσμοθεωριών. Η διαφοροποίηση εντοπίζεται σε τρεις κεντρικούς άξονες.

1) Επηρεασμένη από τον Θωμά Ακινάτη η Δύση πίστευε ότι η γνώση του Θεού επιτυγχάνεται κυρίως μέσω της λογικής, της φιλοσοφίας και της μελέτης της κτίσης, καθώς ο Θεός θεωρούνταν μια ανώτερη νόηση προσβάσιμη μέσω της διάνοιας. Η Ανατολή υποστηρίζει ότι η φιλοσοφία είναι χρήσιμη για τα γήινα πράγματα, αλλά ανίσχυρη να γνωρίσει τον Θεό. Ο Θεός γνωρίζεται μόνο βιωματικά, μέσω της κάθαρσης της καρδιάς, της μετάνοιας και της προσευχής. Είναι μια εμπειρική και όχι διανοητική σχέση.

2) Η Θεία Χάρη είναι κτιστή ή Ακτιστη; Αυτό ήταν το πιο βαθύ δογματικό χάσμα, το οποίο υφίσταται μέχρι σήμερα, πολύ μεγαλύτερο από το filioque. Η Δύση διδάσκει ότι, επειδή ο Θεός είναι απρόσιτος, η Χάρη που στέλνει στον κόσμο για να σώσει τον άνθρωπο είναι κάτι κτιστό, ένα δημιούργημα, μια κτιστή ποιότητα ή ενδιάμεση κατάσταση. Η Ορθόδοξη θέση τονίζει όμως ότι, αν η Χάρη είναι κτιστή, ο άνθρωπος θα ενωνόταν με κτίσμα και όχι με τον ίδιο τον Θεό, άρα η σωτηρία (θέωση) θα ήταν αδύνατη. Η Χάρη, λοιπόν, για την Εκκλησία είναι η άκτιστη ενέργεια του Θεού, είναι ο ίδιος ο Θεός που κοινωνεί προσωπικά με τον άνθρωπο.

3) Βάσει των ανωτέρω, αλλάζει και η οπτική για τη δυνατότητα της Θέωσης. Στη Δύση ο άνθρωπος παραμένει πάντα αυστηρά διαχωρισμένος από τον Θεό, η δε σωτηρία θεωρείται περισσότερο μια «νομική» ή ηθική δικαίωση, όπου ο Θεός συγχωρεί τον άνθρωπο, αλλά δεν τον μεταμορφώνει ριζικά, ενώ στην Ανατολή, ο άνθρωπος μπορεί να γίνει «θεός κατά χάριν», καθώς, μέσα από τις άκτιστες ενέργειες, η ανθρώπινη φύση διαποτίζεται από τη θεϊκή ζωή, όπως ακριβώς το σίδερο που μπαίνει στη φωτιά και γίνεται και το ίδιο φωτιά, χωρίς όμως να παύει να είναι σίδερο.

Απόστολος Φίλιππος

Ενας από τους δώδεκα πρώτους μαθητές του Ιησού Χριστού, ξεχώριζε για την καθαρότητα της καρδιάς του, την πρακτική του σκέψη και τη θεολογική του αναζήτηση. Γεννήθηκε στη Βηθσαϊδά της Γαλιλαίας, την ίδια πόλη από την οποία κατάγονταν οι απόστολοι Πέτρος και Ανδρέας, και ήταν από τους πρώτους που ακολούθησαν τον Χριστό. Σύμφωνα με το Ευαγγέλιο του Ιωάννη (1, 44-47), ο Ιησούς τον βρήκε στη Γαλιλαία και του είπε απλά: «Ακολούθει μοι», με εκείνον, γεμάτον ενθουσιασμό, να τρέχει να βρει τον φίλο του Ναθαναήλ (Βαρθολομαίο) και να του λέει: «Βρήκαμε Αυτόν για τον οποίο έγραψε ο Μωυσής και οι Προφήτες». Οταν ο Ναθαναήλ αμφέβαλε, ο Φίλιππος του απάντησε με την ιστορική φράση: «Ερχου και ίδε».

Ο Φίλιππος εμφανίζεται σε καίριες στιγμές της επίγειας δράσης του Χριστού. Στον χορτασμό των πέντε χιλιάδων, ο Ιησούς, για να δοκιμάσει την πίστη του, τον ρώτησε πού θα βρουν ψωμί για να φάει το πλήθος και εκείνος, σκεπτόμενος λογικά, απάντησε ότι ακόμα και διακόσια δηνάρια δεν θα έφταναν για να πάρει ο καθένας έστω και ένα μικρό κομμάτι. Λίγο πριν το Πάθος, κάποιοι προσήλυτοι Ελληνες πλησίασαν τον Φίλιππο, πιθανώς επειδή μιλούσε καλά ελληνικά, και του ζήτησαν να δουν τον Χριστό, ενώ στον Μυστικό Δείπνο ζήτησε από τον Χριστό: «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα και αυτό μας αρκεί», για να λάβει τη βαθιά θεολογική απάντηση του Ιησού: «Οποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Μετά την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος την Πεντηκοστή, ο Φίλιππος κληρώθηκε να κηρύξει το Ευαγγέλιο στην Ασία, ιδιαίτερα στην περιοχή της Φρυγίας και της Συρίας. Ταξίδεψε μαζί με τον Βαρθολομαίο και την αδελφή του Μαριάμνη και, σύμφωνα με την παράδοση, πέρασε και από την Ελλάδα, κηρύσσοντας στην περιοχή της Αθήνας, όπου ήρθε σε θεολογική αντιπαράθεση με φιλοσόφους και Εβραίους της πόλης. Το ιεραποστολικό του έργο κατέληξε στην πόλη Ιεράπολη της Φρυγίας, όπου οι ειδωλολάτρες εξοργίστηκαν από τα θαύματά του και την κατάργηση της λατρείας των φιδιών που κυριαρχούσε στην περιοχή, τον συνέλαβαν και τον σταύρωσαν σε ηλικία 87 ετών. Το 2011, Ιταλοί αρχαιολόγοι ανακοίνωσαν ότι ανακάλυψαν τον τάφο του στην Ιεράπολη (Παμούκαλε της Τουρκίας), στα ερείπια μιας τρίκλιτης βασιλικής του 4ου – 5ου αι., η οποία είχε χτιστεί γύρω από ρωμαϊκό τάφο του 1ου αι., επιβεβαιώνοντας τις εκκλησιαστικές πηγές.

Κατά την ανασκαφή διαπιστώθηκε ότι ο τάφος δεν περιείχε πλέον τα οστά του Αποστόλου και αυτό συμφωνεί με τις ιστορικές πηγές της Εκκλησίας, καθώς τον 6ο αι., λόγω του φόβου των βαρβαρικών επιδρομών, τα λείψανα του Φιλίππου μεταφέρθηκαν για ασφάλεια στην Κωνσταντινούπολη. Αργότερα, όμως, μεταφέρθηκαν στη Ρώμη, όπου φυλάσσονται μέχρι σήμερα μαζί με τα λείψανα του απ. Ιακώβου του Αδελφοθέου στην Κρύπτη του Ναού των Αγίων Δώδεκα Αποστόλων (Basilica dei Santi XII Apostoli), που αποτελεί ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά και ιστορικά προσκυνήματα της πόλης. Μάλιστα, το 2016 το Βατικανό επέτρεψε το άνοιγμα της λάρνακας στη Ρώμη για επιστημονική εξέταση, όπου επιβεβαιώθηκε ότι το μουμιοποιημένο οστό της κνήμης και της ποδός ανήκει σε άνδρα της σωστής ιστορικής περιόδου, φέροντας σημάδια που παραπέμπουν σε σταύρωση.

Τιμάται επίσης η μνήμη: βασιλέως Ιουστινιανού Α΄ και της συζύγου αυτού Θεοδώρας, οσίου Ευφημιανού εν Κύπρω, νεομάρτυρος Κωνσταντίνου του Υδραίου και οσίου Φιλίππου εν Ιράπ του Νόβογκορντ.

Πηγή: kathimerini.gr