Νικολό Μακιαβέλι: «Καλύτερα να σε φοβούνται παρά να σε αγαπούν»
Στο έργο του «Ο Ηγεμόνας», ο Νικολό Μακιαβέλι υποστηρίζει ότι οι ηγέτες είναι πιο ασφαλείς όταν τους φοβούνται, καθώς η αγάπη είναι ευμετάβλητη, ενώ η υπακοή διασφαλίζει τη σταθερότητα
Στο πιο γνωστό έργο του, «Ο Ηγεμόνας», που γράφτηκε το 1513 και εκδόθηκε το 1532, ο Νικολό Μακιαβέλι διατυπώνει ένα από τα πιο συζητημένα πολιτικά ερωτήματα όλων των εποχών:
«Είναι καλύτερο να σε αγαπούν ή να σε φοβούνται; Η απάντηση είναι πως το ιδανικό θα ήταν να συμβαίνουν και τα δύο. Όμως, επειδή αυτό σπάνια γίνεται, όποιος αναγκάζεται να επιλέξει, θα βρει μεγαλύτερη ασφάλεια στο να τον φοβούνται παρά στο να τον αγαπούν».
Για τον Μακιαβέλι, η αγάπη των υπηκόων είναι ασταθής. Ο φόβος, αντίθετα, διασφαλίζει υπακοή — και η υπακοή είναι αναγκαία για τη διατήρηση του κράτους.
Ένας πρώιμος ρεαλιστής της πολιτικής
Στη σύγχρονη θεωρία διεθνών σχέσεων, ο Μακιαβέλι θεωρείται από τους πρώτους εκπροσώπους του κλασικού ρεαλισμού.
Η βασική του θέση είναι ότι:
- Η ισχύς αποτελεί το βασικό «νόμισμα» της πολιτικής.
- Τα κράτη επιδιώκουν τη διατήρηση και την ενίσχυση της δύναμής τους.
- Το διεθνές σύστημα είναι άναρχο — δεν υπάρχει μια ανώτερη παγκόσμια αρχή που να επιβάλλει κανόνες σε όλους.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ο ηγεμόνας οφείλει να προστατεύει το κράτος ακόμη και αν χρειαστεί να παραμερίσει την ηθική.
Σε αντίθεση με την ηθική ηγεσία
Σε αντίθεση με φιλοσοφικές παραδόσεις που έδιναν έμφαση στην ηθική αρετή — όπως εκείνη του Κομφούκιου — ο Μακιαβέλι δεν θεωρούσε ότι η εξουσία μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στην καλοσύνη.
Η σταθερότητα, κατά τη σκέψη του, συχνά απαιτεί πειθαρχία, αυστηρότητα και αποφασιστικότητα.
Η έννοια της «πολιτικής ικανότητας»
Ο Μακιαβέλι χρησιμοποιεί τον ιταλικό όρο virtù, ο οποίος δεν σημαίνει απλώς «ηθική αρετή».
Στη σκέψη του, πρόκειται για την πολιτική ικανότητα του ηγέτη — δηλαδή:
- αποφασιστικότητα,
- στρατηγική διορατικότητα,
- ικανότητα επιβολής,
- αποτελεσματικότητα στην άσκηση εξουσίας.
Η επιτυχία ενός ηγεμόνα δεν κρίνεται από τις προθέσεις του, αλλά από το αν καταφέρνει να διατηρήσει το κράτος και την τάξη.
Η ανθρώπινη φύση και η εξουσία
Ο Μακιαβέλι πίστευε ότι οι άνθρωποι μπορεί να γίνουν ασταθείς ή άπιστοι όταν οι συνθήκες το επιβάλλουν. Εφόσον ο βασικός στόχος του ηγεμόνα είναι η διατήρηση του κράτους, η αυστηρότητα μπορεί να αποδειχθεί πιο αξιόπιστη από την καλοσύνη.
Η χρήση σκληρών μέτρων δεν παρουσιάζεται ως επιθυμητή από μόνη της, αλλά ως μέσο προστασίας της πολιτικής σταθερότητας.
Σύντομη βιογραφία
Ο Νικολό Μακιαβέλι γεννήθηκε στη Φλωρεντία τον Μάιο του 1469.
Υπηρέτησε στη φλωρεντινή διοίκηση ως γραμματέας της Δεύτερης Καγκελαρίας και του Συμβουλίου των Δέκα, που ήταν αρμόδιο για τη διπλωματία και την άμυνα.
Ως διπλωμάτης, ήρθε σε επαφή με σημαντικές προσωπικότητες της εποχής, μεταξύ αυτών και ο Τσεζάρε Βοργία, του οποίου η πολιτική πρακτική επηρέασε βαθιά τη σκέψη του.
Το 1506 οργάνωσε πολιτοφυλακή στη Φλωρεντία, πιστεύοντας ότι οι πολίτες-στρατιώτες είναι πιο αξιόπιστοι από τους μισθοφόρους.
Με την επιστροφή των Μεδίκων στην εξουσία το 1512, απομακρύνθηκε από τα αξιώματά του, φυλακίστηκε και αργότερα αποσύρθηκε στο κτήμα του στο Σαντ’ Αντρέα, όπου και έγραψε τον Ηγεμόνα.
Η διαχρονική επιρροή του
Οι ιδέες του Μακιαβέλι εξακολουθούν να διδάσκονται στα πανεπιστήμια και να συζητούνται στον χώρο της πολιτικής θεωρίας.
Η θέση του ότι «είναι καλύτερα να σε φοβούνται παρά να σε αγαπούν» παραμένει μία από τις πιο εμβληματικές και αμφιλεγόμενες φράσεις στην ιστορία της πολιτικής σκέψης.
Η σκέψη του συνεχίζει να επηρεάζει τη συζήτηση γύρω από την εξουσία, την ηγεσία και τη σχέση ηθικής και πολιτικής.
