Οι Ευρωπαίοι βάζουν ξανά μετρητά στο σπίτι – Ο φόβος πίσω από τη νέα τάση

ΚΟΣΜΟΣ. Οι Ευρωπαίοι πληρώνουν όλο και περισσότερο με κάρτες και κινητά, αλλά την ίδια στιγμή θέλουν να έχουν μετρητά στην άκρη για ώρα ανάγκης.

Η τάση δεν έχει να κάνει με επιστροφή στις παλιές συνήθειες. Πίσω της βρίσκονται ο φόβος για κυβερνοεπιθέσεις, πολέμους, μεγάλες πυρκαγιές, πλημμύρες και διακοπές ρεύματος, περιστατικά που μπορούν μέσα σε λίγα λεπτά να θέσουν εκτός λειτουργίας POS, ΑΤΜ και εφαρμογές τραπεζών.

Και οι αριθμοί δείχνουν ότι, παρά την εξάπλωση των ψηφιακών πληρωμών, τα χαρτονομίσματα κάθε άλλο παρά εξαφανίζονται. Η αξία των ευρώ σε χαρτονομίσματα που βρίσκονται σε κυκλοφορία έχει ανέβει από περίπου 1 τρισ. ευρώ το 2016 σε 1,6 τρισ. ευρώ τον Ιούνιο του 2026, ενώ πλέον κυκλοφορούν περισσότερα από 31 δισ. χαρτονομίσματα, έναντι περίπου 24 δισ. πριν από την πανδημία.

Πληρώνουν λιγότερο με μετρητά, αλλά θέλουν να τα έχουν διαθέσιμα

Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει περιγράψει αυτή την αντίφαση ως το «παράδοξο των χαρτονομισμάτων».

Τα μετρητά χρησιμοποιούνται λιγότερο στις καθημερινές αγορές, χωρίς όμως να μειώνεται αντίστοιχα η ανάγκη των πολιτών να τα έχουν στην κατοχή τους ως απόθεμα ασφαλείας.

Το 2019, το 72% των συναλλαγών σε φυσικά σημεία πώλησης γινόταν με μετρητά. Το 2024 το ποσοστό είχε υποχωρήσει στο 52%, δηλαδή κατά 20 ποσοστιαίες μονάδες.

Η ίδια εικόνα φαίνεται και στην αξία των συναλλαγών: το μερίδιο των μετρητών μειώθηκε από 47% το 2019 σε 39% το 2024.

Κι όμως, το 62% των κατοίκων της Ευρωζώνης εξακολουθεί να θεωρεί «πολύ» ή «αρκετά σημαντικό» να έχει τη δυνατότητα να πληρώνει με μετρητά.

Με άλλα λόγια, μπορεί το χαρτονόμισμα να βγαίνει λιγότερο συχνά από το πορτοφόλι στο ταμείο, αλλά για πολλούς παραμένει μια λύση ασφαλείας.

Η ίδια η ΕΚΤ το παρομοιάζει με τη ρεζέρβα ενός αυτοκινήτου: δεν χρειάζεται καθημερινά, αλλά μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμη όταν το βασικό σύστημα πάψει να λειτουργεί.

Γιατί ορισμένες χώρες προτείνουν μετρητά για 72 ώρες

Η συζήτηση έχει αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία καθώς η Ευρώπη προετοιμάζεται περισσότερο για σοβαρές κρίσεις.

Η λογική είναι ότι ένα νοικοκυριό θα πρέπει να μπορεί να καλύψει τις βασικές ανάγκες του για τουλάχιστον 72 ώρες, ακόμη και αν υπάρξει πρόβλημα στις βασικές υποδομές.

Σε ένα τέτοιο απόθεμα έκτακτης ανάγκης δεν περιλαμβάνονται μόνο νερό, τρόφιμα, φάρμακα ή ένα ραδιόφωνο με μπαταρίες. Σε αρκετές χώρες περιλαμβάνονται και μετρητά.

Αρχές στην Ολλανδία, την Αυστρία και τη Φινλανδία έχουν προτείνει ποσά της τάξης των 70 έως 100 ευρώ ανά μέλος του νοικοκυριού, ή γενικότερα αρκετά χρήματα ώστε να καλύπτονται βασικά έξοδα για περίπου τρεις ημέρες. Η Φινλανδία εξετάζει ακόμη και ΑΤΜ που θα μπορούν να συνεχίσουν να λειτουργούν σε περίπτωση σοβαρής διακοπής των ψηφιακών συστημάτων.

Το μπλακ άουτ στην Ιβηρική έδειξε τι μπορεί να συμβεί

Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν το μεγάλο μπλακ άουτ της 28ης Απριλίου 2025 στην Ιβηρική Χερσόνησο.

Η διακοπή ρεύματος επηρέασε περισσότερους από 50 εκατομμύρια ανθρώπους σε Ισπανία και Πορτογαλία και δημιούργησε προβλήματα σε ηλεκτρονικές πληρωμές, POS, ΑΤΜ και άλλες ψηφιακές υπηρεσίες.

Τα στοιχεία της CaixaBank Research αποτυπώνουν πόσο απότομα άλλαξαν οι συναλλαγές εκείνη την ημέρα.

Η συνολική καταναλωτική δαπάνη στην Ισπανία μειώθηκε κατά 34%. Τις δύο ημέρες που ακολούθησαν ανακτήθηκε περισσότερο από το μισό της απώλειας, με την καθαρή επίπτωση να περιορίζεται περίπου στο 15%.

Οι πληρωμές με κάρτα σε φυσικά καταστήματα στην ηπειρωτική Ισπανία υποχώρησαν περίπου 42%. Μετά την ανάκαμψη στις 29 και 30 Απριλίου, η καθαρή απώλεια περιορίστηκε στο 18%.

Οι ηλεκτρονικές αγορές μειώθηκαν κατά περίπου 54%, ενώ τις δύο επόμενες ημέρες ανακτήθηκε σχεδόν η μισή απώλεια, με την καθαρή μείωση να διαμορφώνεται στο 28%.

Ακόμη και οι αναλήψεις μετρητών μειώθηκαν κατά 34% στην ηπειρωτική Ισπανία την ημέρα του μπλακ άουτ, κυρίως επειδή πολλά ΑΤΜ δεν μπορούσαν να λειτουργήσουν. Μόλις αποκαταστάθηκε η ηλεκτροδότηση, οι αναλήψεις κινήθηκαν πάνω από τα συνηθισμένα επίπεδα. Η CaixaBank σημειώνει ότι μέρος αυτής της αύξησης μπορεί να συνδέεται με την προσπάθεια των πολιτών να δημιουργήσουν ξανά ένα απόθεμα μετρητών.

Η ανάκαμψη δεν ήταν ίδια παντού. Σε ορισμένες περιοχές της κεντρικής και βορειοανατολικής Ισπανίας ανακτήθηκε πάνω από το 60% της κατανάλωσης που είχε χαθεί, ενώ στη Γαλικία το αντίστοιχο ποσοστό ήταν περίπου 30%.

Ήδη πριν από το μπλακ άουτ, το 39% των Ισπανών δήλωνε ότι κρατούσε μετρητά στο σπίτι για προληπτικούς λόγους.

Το ίδιο συνέβη στην πανδημία

Η συμπεριφορά αυτή δεν εμφανίστηκε για πρώτη φορά μετά το μπλακ άουτ.

Το 2020, την ώρα που εκατομμύρια Ευρωπαίοι στρέφονταν στις ανέπαφες συναλλαγές, η ζήτηση για χαρτονομίσματα αυξανόταν.

Μέχρι το τέλος εκείνης της χρονιάς, η καθαρή έκδοση χαρτονομισμάτων στην Ευρωζώνη είχε αυξηθεί κατά περισσότερα από 140 δισ. ευρώ. Η πανδημία περιόρισε τη χρήση μετρητών στις καθημερινές συναλλαγές, αλλά η αβεβαιότητα έκανε πολλούς να θέλουν περισσότερα χρήματα διαθέσιμα εκτός τραπεζικού συστήματος.

Η αντίδραση μετά την εισβολή στην Ουκρανία

Παρόμοια εικόνα καταγράφηκε και μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.

Στην Εσθονία, τη Λετονία, τη Λιθουανία, τη Σλοβακία και τη Φινλανδία, η μέση ημερήσια καθαρή έκδοση χαρτονομισμάτων αυξήθηκε κατά περίπου 36% τον πρώτο μήνα του πολέμου, σύμφωνα με ανάλυση της ΕΚΤ.

Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ότι ανάμεσα στις χώρες αυτές βρίσκονται ορισμένες από τις πιο ψηφιοποιημένες οικονομίες της Ευρώπης. Όταν αυξήθηκε η αβεβαιότητα, ακόμη και εκεί η ανάγκη για φυσικό χρήμα έγινε εντονότερη.

Και στην Ελλάδα το είδαμε το 2015

Για την Ελλάδα, η στροφή στα μετρητά σε περιόδους μεγάλης αβεβαιότητας δεν είναι κάτι καινούργιο.

Τον Ιούνιο του 2015, στο αποκορύφωμα της κρίσης χρέους, η μηνιαία καθαρή έκδοση χαρτονομισμάτων από την Τράπεζα της Ελλάδος έφτασε κοντά στα 5 δισ. ευρώ, σε ιστορικά υψηλά επίπεδα.

Στις 18 Ιουνίου 2015, μετά από συνεδρίαση του Eurogroup που ολοκληρώθηκε χωρίς συμφωνία για την αποδέσμευση πρόσθετης χρηματοδότησης, η καθαρή έκδοση ξεπέρασε τα 300 εκατ. ευρώ μέσα σε μία ημέρα.

Η ΕΚΤ εκτιμά ότι η κλιμάκωση της ελληνικής κρίσης προκάλεσε πρόσθετη ζήτηση για μετρητά περίπου 11,2 δισ. ευρώ μέσα σε έξι μήνες.

Τα μετρητά δεν είναι μόνο λύση για ένα μπλακ άουτ

Υπάρχει και μια άλλη πλευρά στη συζήτηση, πέρα από τις φυσικές καταστροφές και τις κυβερνοεπιθέσεις.

Για ανθρώπους που δεν διαθέτουν τραπεζικό λογαριασμό, smartphone ή τις απαραίτητες ψηφιακές δεξιότητες, τα μετρητά παραμένουν βασικό μέσο συμμετοχής στην οικονομική ζωή.

Αυτό αφορά ιδιαίτερα ηλικιωμένους, άτομα με αναπηρία, κατοίκους απομακρυσμένων περιοχών και οικονομικά ευάλωτους πολίτες.

Τα μετρητά μπορούν επίσης να βοηθήσουν τα παιδιά να αντιληφθούν ευκολότερα την αξία του χρήματος, ενώ παρέχουν ένα επίπεδο οικονομικής αυτονομίας σε ανθρώπους που υφίστανται οικονομικό έλεγχο μέσα στο οικογενειακό τους περιβάλλον.

Έτσι, η αξία τους δεν περιορίζεται στο αν κάποιος θα μπορέσει να αγοράσει τρόφιμα όταν πέσει το ρεύμα. Αφορούν και τη δυνατότητα να παραμείνει το σύστημα πληρωμών προσβάσιμο σε όλους και λιγότερο εξαρτημένο αποκλειστικά από ψηφιακές υποδομές.

Στην Ευρώπη των ανέπαφων συναλλαγών και των ψηφιακών πορτοφολιών, τα μετρητά δεν φαίνεται να επιστρέφουν για να αντικαταστήσουν τις κάρτες. Παραμένουν περισσότερο ως εφεδρεία: χρήματα που μπορεί να μη χρειαστούν, αλλά οι πολίτες θέλουν να υπάρχουν όταν όλα τα υπόλοιπα δεν λειτουργούν.