Ο σοσιαλισμός. Ένα διαχρονικό αίτημα

Γράφει ο Παναγιώτης Τζουνάκος

Μετά τη Γαλλική Επανάσταση (1789) που ανέτρεψε τη Μοναρχία και καθιέρωσε μια μορφή δημοκρατίας, τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη για Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφοσύνη, όλα τα κοινωνικά κινήματα άρχισαν να αποκτούν δυναμική και όραμα για το μέλλον. Με «Το Κεφάλαιο» (Das Kapital) του Καρλ Μαρξ που δημοσιεύθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 1867, εξηγήθηκε και αναλύθηκε η δομή του οικονομικού συστήματος του κεφαλαίου (καπιταλιστικού), αποκαλύφθηκαν τα πρότυπα της οικονομικής διαχείρισης με την εκμετάλλευση των εργαζομένων, μέσω της υπεραξίας της εργασίας τους. Όλες οι μεγάλες εξεγέρσεις και επαναστάσεις που ακολούθησαν, από την Παρισινή Κομμούνα (1871), τη Ρωσική επανάσταση του 1905, την Οκτωβριανή του 1917 και την εξέγερση του Μάη του ’68 στρέφονταν εναντίον των εξουσιών της καταπίεσης, της εκμετάλλευσης και της διαφθοράς και συνδύαζαν την καταδίκη του παρόντος με την προσδοκία του μέλλοντος.

Οι αγώνες που έγιναν στο παρελθόν για την κοινωνική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, για καλύτερες αμοιβές και λιγότερες ώρες εργασίας σε κατάλληλες συνθήκες είχαν μεγάλη διάρκεια, ήταν σκληροί και αιματηροί. Πολλές θεωρίες αναπτύχθηκαν, οικονομικά μοντέλα αναδείχθηκαν και πολλοί δρόμοι προτάθηκαν. Ερευνητές ιδεολόγοι με μελέτη σε βάθος προσπάθησαν, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, να ερμηνεύσουν τις μορφές των παραγωγικών σχέσεων, διασυνδέσεων και συμπεριφορών και να συστήσουν ένα ανθρώπινο σχέδιο μετασχηματισμού. Όμως, πάντοτε απέναντι βρισκόταν το οργανωμένο σύστημα της οικονομικής ολιγαρχίας, το οποίο δεν επέτρεπε την όποια παρέκκλιση από τη στημένη δομή της χειραγώγησης και της εκμετάλλευσης.

Στις ηθικές αρχές της Βίβλου πάτησαν και συμπορεύθηκαν ο σοσιαλισμός και ο χριστιανισμός. Ξεκίνησαν μια μεγάλη πνευματική και διανοητική πορεία με στόχο την καθιέρωση της κοινωνικής ισότητας σε όλες τις εκφάνσεις της καθημερινής ζωής. Όμως ο σοσιαλισμός δεν εφαρμόστηκε ποτέ, παρά η δημιουργία ενός κράτους στυγνού εκμεταλλευτή και δυνάστη. Αλλά και στον Χριστιανισμό οργανώθηκε μια ιεραρχία, μια θεσπισμένη εξουσία (ο Ιησούς και οι προφήτες δεν είχαν ποτέ καμία εξουσία) και ένα νομικό σύστημα, προκειμένου οι από πάνω να ελέγχουν τους από κάτω. Η εκμετάλλευση της πίστης και της εσωτερικής δύναμης του ανθρώπου με την ψευδαίσθηση της ψυχικής ισορροπίας δυναμώνουν τη χειραφέτηση και τη χειραγώγησή του και τον καθιστούν υποχείριό τους. Δηλαδή, έχει θεμελιωθεί μια δουλική μορφή εξάρτησης και ταπείνωσης του πραγματικού ανθρώπου από την οικονομική εξουσία και τη θρησκεία, οι οποίες πλέον μαζί αποτελούν τη μεγάλη μάστιγα της σύγχρονης κοινωνίας. Έτσι, τα αφεντικά του 19ου αιώνα χρησιμοποιούν ορισμένες πτυχές του Χριστιανισμού για να εδραιώσουν ακόμη περισσότερο την κυριαρχία τους πάνω στους άλλους.

Στην πολιτική διακήρυξη του παρελθόντος αναφέρεται ότι το δίλημμα είναι «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα». Ειπώθηκε αρχικά από τον Φρίντριχ Ένγκελς, χρησιμοποιήθηκε από τη Ρόζα Λούξεμπουργκ και ήταν ο τίτλος της ομάδας που δραστηριοποιήθηκε στη Γαλλία την περίοδο 1948-1965 με κεντρική μορφή τον Κορνήλιο Καστοριάδη. Γίνεται σαφής η διάκριση από τις ιδανικές και ειδυλλιακές κατασκευές, από τις πρακτικές που οδήγησαν σε παρεκκλίσεις τις επεξεργασίες των θεωρητικών. «Το αίτημα του σοσιαλισμού αποτελεί μια απελευθερωτική διαδικασία. Με τομές και ρήξεις, χωρίς νομοτελειακά προκαθορισμένη πορεία ή αποτέλεσμα. Μια διαδικασία που προφανώς θα περιλαμβάνει και πισωγυρίσματα, αλλά ποτέ δεν θα παίρνει τα μάτια από τον στόχο. Μια κοινωνία που η παραγωγή θα οργανώνεται δημοκρατικά με κριτήριο την ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών, την εκπλήρωση των επιθυμιών και όχι το κέρδος».

Σήμερα, παρά τις εξεγέρσεις και επαναστάσεις και το αίμα στα πεδία των συγκρούσεων, οι θεμελιώδεις ανθρώπινες αρχές έχουν μεταλλαχθεί. Τα οράματα που διεύρυναν τον νου, που έφεραν μεγάλες αλλαγές και ανατροπές διαχρονικά στο κοινωνικό σύστημα έχουν περιοριστεί, ως εξαφανιστεί. Η ελευθερία είναι πλέον ατομιστική, η ισότητα εμφανίζεται ως ισότητα ευκαιριών και η αδελφότητα έχει αφεθεί στα χέρια της θρησκείας. Η κρίση έχει επέλθει από την υποχώρηση της συνεχούς προόδου που υποσχέθηκαν οι στασιαστές και του αποκλεισμού του ενεργού παράγοντα από τη λήψη των αποφάσεων. Η παντοδυναμία του χρήματος, η εξουσία του ενός και η δημοκρατία των αντιπροσώπων έχουν επιφέρει ισχυρά πλήγματα στις ανθρώπινες μάζες δημιουργώντας συμβιβασμένα κοπάδια φίμωσης και σιωπής.

Η συλλογικότητα και η αλληλεγγύη αποτελούν κεντρικές σοσιαλιστικές αξίες. Δεν μπορούμε να υπερβούμε τον νεοφιλελευθερισμό χωρίς την προσπάθεια ολόκληρης της κοινωνίας. Η ελευθερία του καθενός προϋποθέτει την ελευθερία όλων. Πολλές προσπάθειες στο παρελθόν απέτυχαν επειδή επέλεξαν διαφορετικούς δρόμους. Άλλες διολίσθησαν στον αυταρχισμό και περιθωριοποιήθηκαν, άλλες προσαρμόστηκαν στο όνομα του ρεαλισμού, συμβιβάστηκαν, θεωρώντας ότι χωρίς ριζοσπαστισμό, αλλά από μέσα θα αλλάξουν το σύστημα και κατέληξαν δεκανίκια του.

Καθίσταται αδήριτη η ανάγκη να ανασυγκροτηθεί η πολιτική και κατ’ επέκταση η κοινοβουλευτική δημοκρατία και να απαλλαγούμε οριστικά από την τεχνολογική ρύθμιση των προβλημάτων, την ιδιωτικοποίηση των κοινωνικών αγαθών, με τη θεμελίωση και επέκταση της κοινωνικής ισότητας. Να μετασχηματιστεί επιτέλους η κοινωνική πλειοψηφία των προοδευτικών ιδεών σε πολιτική πλειοψηφία προοδευτικής διακυβέρνησης. Πρέπει να απορρίψουμε το παραγωγικό μοντέλο που έχει επιλέξει η σημερινή κυβέρνηση. Οι πολίτες να ενταχθούν στις διαδικασίες λήψης των αποφάσεων που τους αφορούν. Να θεραπευθούν οι βλάβες που έχουν προκληθεί στο σώμα της δημοκρατίας με την καταπάτηση του Συντάγματος και της υποχώρησης της πολιτικής, υπέρ της κυριαρχίας των οικονομικών ελίτ. Η απάντηση είναι, η επικράτηση και η εφαρμογή των αξιών του σοσιαλισμού στο πλαίσιο της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.