Νταβός: Διάλογος στη σκιά του «τυφώνα» Τραμπ

Ο διάλογος τελείωσε – η εποχή της ισχύος επέστρεψε

Γράφει ο Ηλίας Παναγιωτακάκος

Το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ ξεκίνησε σήμερα στο Νταβός της Ελβετίας, χωρίς τον Κλάους Σβαμπ, τον άνθρωπο που ταύτισε το όνομά του με τον θεσμό και με την ιδέα ότι η παγκοσμιοποίηση μπορεί να διορθώνεται μέσω διαλόγου. Η απουσία του δεν είναι απλώς οργανωτική. Είναι βαθιά πολιτική. Το Νταβός καλείται να λειτουργήσει σε έναν κόσμο που δεν πιστεύει πια ούτε στο δίκαιο, στην Ειρήνη ,στη συναίνεση ούτε στους κανόνες όπως τους γνωρίσαμε.

Το σύνθημα της φετινής συνάντησης, «Ένα Πνεύμα Διαλόγου», μοιάζει σχεδόν αποκομμένο από την πραγματικότητα. Ο πλανήτης βρίσκεται σε φάση σκληρής αναμέτρησης ισχύος. Οι πόλεμοι επανέρχονται ως εργαλείο πολιτικής, οι θεσμοί αμφισβητούνται και η οικονομία εργαλειοποιείται. Στο επίκεντρο αυτής της μετάβασης βρίσκεται ο Ντόναλντ Τραμπ – όχι ως εξαίρεση, αλλά ως καταλύτης.

Ο «τυφώνας Τραμπ» δεν περιορίζεται στη ρητορική. Εκφράζεται με συγκεκριμένες, ωμές απαιτήσεις που επαναχαράσσουν τα όρια του επιτρεπτού στη διεθνή πολιτική: επαναφορά του ενδιαφέροντος για τη Γροιλανδία, πίεση προς τη Βενεζουέλα στο όνομα της ενεργειακής και γεωπολιτικής ισχύος, αμφισβήτηση του καθεστώτος της Διώρυγας του Παναμά, επαναφορά των δασμών ως βασικού εργαλείου εξωτερικής πολιτικής. Το εμπόριο παύει να είναι πεδίο συνεργασίας και μετατρέπεται σε όπλο.

Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η θεσμική αμφισβήτηση. Η ιδέα ενός «Συμβουλίου Ειρήνης» δήθεν για την Γάζα ως αρχή, που όμως θα λειτουργεί υποκαθιστώντας τον ΟΗΕ δεν συνιστά μεταρρύθμιση, αλλά ευθεία από-νομιμοποίηση του μεταπολεμικού συστήματος συλλογικής ασφάλειας. Με όλα τα ελαττώματά του, ο ΟΗΕ ενσάρκωνε την αρχή ότι η ισχύς πρέπει να περιορίζεται από κανόνες. Στη θέση του προτείνεται ένα σχήμα περιορισμένης συμμετοχής, ευθυγραμμισμένο με συμφέροντα και όχι με αρχές.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το Νταβός δεν είναι πια εργαστήριο λύσεων. Είναι σκηνή παρατήρησης της καταιγίδας. Εκεί συγκεντρώνεται πραγματική εξουσία – αρχηγοί κρατών, υπουργοί Οικονομικών, επικεφαλής πολυεθνικών – όχι για να σχεδιάσουν ένα κοινό μέλλον, αλλά για να μετρήσουν αντοχές, συμμαχίες και κόκκινες γραμμές. Οι παρουσίες και οι απουσίες μιλούν συχνά πιο καθαρά από τις επίσημες ομιλίες.

Για την Ευρώπη, το φετινό Νταβός λειτουργεί ως καθρέφτης αδυναμιών. Αναιμική ανάπτυξη, ενεργειακή αβεβαιότητα, πόλεμος στην Ουκρανία και μια πάντα ευέξαπτη Μόσχα στα ανατολικά σύνορα συνυπάρχουν με την πιο ανοιχτή αμφισβήτηση της διατλαντικής σχέσης εδώ και δεκαετίες. Ο τυφώνας Τραμπ δεν απειλεί απλώς εμπορικές συμφωνίες· θέτει υπό αμφισβήτηση τις ίδιες τις εγγυήσεις ασφάλειας πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η ευρωπαϊκή σταθερότητα μετά το 1945.

Το δίλημμα για την Ευρώπη είναι πλέον αμείλικτο. Είτε θα αναλάβει το πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό κόστος της στρατηγικής της αυτονόμησης είτε θα συνεχίσει να αντιδρά αποσπασματικά σε αποφάσεις που λαμβάνονται αλλού. Οι αμερικανικές απαιτήσεις –από τη Γροιλανδία και τη Διώρυγα του Παναμά μέχρι τη Βενεζουέλα, τους δασμούς και την αμφισβήτηση του ΟΗΕ– δεν είναι αποσπασματικές. Συνθέτουν ένα συνεκτικό δόγμα ισχύος, όπου η συναλλαγή υπερισχύει του θεσμού.

Το Νταβός προσφέρει μια τελευταία ψευδαίσθηση ελέγχου: έναν χώρο όπου η παγκόσμια ελίτ μιλά ακόμη τη γλώσσα της συνεργασίας. Όμως ο κόσμος έξω από τις αλπικές αίθουσες έχει ήδη αλλάξει. Η διακυβέρνηση κανόνων υποχωρεί μπροστά στη διακυβέρνηση ισχύος.

Η στιγμή της αλήθειας έχει φτάσει. Και δεν θα κριθεί στο Νταβός. Θα κριθεί από το αν η Ευρώπη και οι υπόλοιποι διεθνείς παίκτες θα αποδεχθούν παθητικά αυτή τη νέα πραγματικότητα ή αν θα τολμήσουν να συγκροτήσουν πραγματική ισχύ – πολιτική, θεσμική και στρατηγική. Ο διάλογος, από μόνος του, δεν αρκεί πια.