Κάνετε τα ίδια πράγματα κάθε Σαββατοκύριακο; Η επιστήμη λέει ότι δεν είναι κακή συνήθεια

Μας έχουν πείσει ότι ο εγκέφαλος χρειάζεται συνεχώς νέες εμπειρίες για να παραμένει ενεργός και ευχαριστημένος. Ωστόσο, οι ειδικοί στη συμπεριφορά υποστηρίζουν ότι η πραγματική ικανοποίηση δεν προέρχεται πάντα από το καινούργιο.

Σαββατοκύριακα που πρέπει να είναι «γεμάτα εμπειρίες», συνεχείς αποδράσεις, ασφυκτικά προγράμματα και νέες γαστρονομικές επιλογές κάθε φορά που ανοίγει ένα εστιατόριο στη γειτονιά. Το μήνυμα που κυριαρχεί είναι ότι ο εγκέφαλος αναζητά αδιάκοπα τη νέα εμπειρία και ότι η ρουτίνα οδηγεί αναπόφευκτα στη βαρεμάρα.

Η αντίληψη αυτή έχει ενισχυθεί και από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου οι ζωές που προβάλλονται περισσότερο είναι εκείνες που μοιάζουν να αλλάζουν διαρκώς. Όμως, η επιστημονική έρευνα δείχνει μια πιο σύνθετη εικόνα.

Τι δείχνουν οι έρευνες για τη ρουτίνα και τη ντοπαμίνη

Οι μελέτες για τη ντοπαμίνη δείχνουν ότι ο εγκέφαλος ενεργοποιείται έντονα όχι μόνο όταν συναντά κάτι νέο, αλλά και όταν αναγνωρίζει μοτίβα, βελτιώνει τις προβλέψεις του και εξελίσσεται μέσα από μια δραστηριότητα που επαναλαμβάνεται.

Με άλλα λόγια, η αίσθηση της εξοικείωσης και της δεξιότητας μπορεί να προσφέρει εξίσου μεγάλη – ή και μεγαλύτερη – ικανοποίηση από την έκπληξη.

Η ντοπαμίνη συχνά περιγράφεται ως η «ορμόνη της ευχαρίστησης». Τα επίπεδά της αυξάνονται όταν ο εγκέφαλος περιμένει μια ανταμοιβή ή όταν το αποτέλεσμα αποδεικνύεται καλύτερο από το αναμενόμενο.

Έρευνες που δημοσιεύθηκαν το 2006 στο περιοδικό Neuron έδειξαν ότι η καινοτομία προκαλεί έντονη ενεργοποίηση αυτού του συστήματος. Όσο όμως ένα ερέθισμα επαναλαμβάνεται, γίνεται προβλέψιμο και η ένταση της ανταπόκρισης μειώνεται. Έτσι, απαιτείται κάτι περισσότερο για να προκληθεί το ίδιο επίπεδο διέγερσης, ένας μηχανισμός που θυμίζει ορισμένες μορφές συμπεριφορικού εθισμού.

Η δύναμη της επανάληψης

Άλλες μελέτες, που δημοσιεύθηκαν στα Annual Review of Neuroscience και Annual Review of Psychology, περιγράφουν έναν διαφορετικό μηχανισμό μάθησης που συνδέεται επίσης με τη ντοπαμίνη.

Σύμφωνα με τα ευρήματα, όσο πιο συχνά επαναλαμβάνεται μια ενέργεια, τόσο πιο πιθανό είναι ο εγκέφαλος να την επαναλάβει ξανά. Πρόκειται για μια διαδικασία που δεν βασίζεται στην αναζήτηση της έκπληξης, αλλά στη σταθερότητα και την εξοικείωση.

Όταν ένας μουσικός επαναλαμβάνει το ίδιο μουσικό μοτίβο ή όταν κάποιος ακολουθεί καθημερινά την ίδια διαδρομή, ο εγκέφαλος εντοπίζει μικρές διαφοροποιήσεις και τις επεξεργάζεται. Ακόμη και μέσα στην επανάληψη, υπάρχουν νέες πληροφορίες προς αξιολόγηση.

Η ρουτίνα μπορεί να μειώσει το άγχος

Το να περπατά κανείς στον ίδιο δρόμο, να παρατηρεί το φως πάνω σε ένα δέντρο την ίδια ώρα κάθε πρωί ή να αναγνωρίζει τους γνώριμους ήχους της γειτονιάς μετά τη βροχή, μπορεί να φαίνεται ασήμαντο σε έναν εξωτερικό παρατηρητή.

Για τον εγκέφαλο όμως, κάθε μία από αυτές τις λεπτομέρειες αποτελεί μια πρόβλεψη που επιβεβαιώνεται ή προσαρμόζεται ελαφρώς.

Οι ερευνητές μιλούν για την αίσθηση ελέγχου και κατανόησης του περιβάλλοντος. Η αίσθηση ότι γνωρίζουμε και μπορούμε να επηρεάσουμε τον χώρο στον οποίο ζούμε συνδέεται με χαμηλότερα επίπεδα άγχους και μεγαλύτερη συναισθηματική σταθερότητα.

Εκεί βρίσκεται και αυτό που ορισμένοι επιστήμονες περιγράφουν ως μια πιο ήπια αλλά βαθύτερη μορφή «ντοπαμίνης της εξοικείωσης και της δεξιότητας».

Δεν είναι η επανάληψη το πρόβλημα

Σε αντίθεση με όσα πιστεύουν πολλοί, η επανάληψη από μόνη της δεν είναι επιβλαβής.

Οι έρευνες για τις επαναλαμβανόμενες σκέψεις δείχνουν ότι εκείνο που επιβαρύνει την ψυχική υγεία είναι κυρίως οι αρνητικοί νοητικοί κύκλοι, όπως η αγχώδης ανακύκλωση σκέψεων, η αυτοκριτική ή τα καταστροφικά σενάρια.

Μια καθημερινή βόλτα που γίνεται με προσοχή και επίγνωση της στιγμής δεν έχει καμία σχέση με αυτές τις ψυχολογικές παγίδες.

Το πρόβλημα δεν είναι η ρουτίνα, αλλά η απουσία πραγματικής συμμετοχής σε όσα κάνουμε. Όταν περπατάμε χαζεύοντας διαρκώς το κινητό, όταν οδηγούμε αναμασώντας ανησυχίες ή όταν λειτουργούμε στον «αυτόματο πιλότο», δεν ενεργοποιούμε ούτε την ευχαρίστηση της ανακάλυψης ούτε εκείνη που προέρχεται από την εξοικείωση.

Η ικανοποίηση δεν έρχεται μόνο από το καινούργιο

Οι μικρές καθημερινές συνήθειες δεν καταργούν την ανάγκη για νέες εμπειρίες, νέα μέρη ή νέα σχέδια. Μετατοπίζουν όμως το κέντρο βάρους της ικανοποίησης.

Έτσι, η ευχαρίστηση δεν προέρχεται μόνο από το σπάνιο και το εντυπωσιακό, αλλά και από όσα θεωρούμε δεδομένα και επιλέγουμε να τα δούμε με διαφορετική ματιά.

Οι ειδικοί στη συμπεριφορά εκτιμούν ότι αυτή η προσέγγιση μπορεί να βοηθήσει στην επαναρρύθμιση του συστήματος της ντοπαμίνης, επιτρέποντας στην καθημερινότητα να γίνει ξανά μια πηγή νοητικής και συναισθηματικής ικανοποίησης.