Η θέση της γυναίκας στην Ευρώπη και σε άλλες χώρες σήμερα

Γράφει ο Χρήστος Ηλ. Τσίχλης*

Εκτός από την Παγκόσμια Ημέρα Ατόμων με Αναπηρία( ΑμεΑ), την Παγκόσμια Ημέρα κατά της Βίας και του εκφοβισμού, την Παγκόσμια ημέρα νερού, την Παγκόσμια ημέρα Μνημείων, την Παγκόσμια ημέρα εργαζόμενου- Πρωτομαγιά, την Παγκόσμια ημέρα κατά του καπνίσματος, την Παγκόσμια ημέρα Περιβάλλοντος, την Παγκόσμια ημέρα διεθνούς Δικαιοσύνης, την Παγκόσμια ημέρα Τουρισμού, την Παγκόσμια ημέρα Ζώων, την Παγκόσμια ημέρα Ηλικιωμένων, την Παγκόσμια ημέρα Μετανάστη, την Παγκόσμια ημέρα κατά της Διαφθοράς, την Παγκόσμια ημέρα για τα δικαιώματα του Παιδιού, την Παγκόσμια ημέρα γάτας, την Παγκόσμια ημέρα αγάπης και άλλα:

στις 8 Μαρτίου κάθε έτους, γιορτάζουμε την Παγκόσμια ημέρα γυναίκας.

Μία διεθνής ημέρα που τιμά τα κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά και πολιτιστικά επιτεύγματα των γυναικών.

Την αναγνώριση των αγώνων για ισότητα, την ανάδειξη των έμφυλων διακρίσεων και την ανάγκη για δράση κατά της βίας και της πατριαρχίας.

Στην Τουρκία, στο Ιράν και σε κάποιες χώρες της Μέσης Ανατολής, παραβιάζονται κατάφορα τα δικαιώματα των γυναικών.

Στους μουσουλμάνους, αποσπάσματα από το Κοράνι χρησιμοποιούνται από τους άνδρες για να αποδείξουν ότι οι σύζυγοι που βιαιοπραγούν σε βάρος των συζύγων τους, ακολουθούν εντολές του Θεού....

Ωστόσο, μια πιο σε βάθος ανάγνωση του Κορανίου αποδείχνει ότι η κακοποίηση των συζύγων, αλλά και ο ακρωτηριασμός των γεννητικών οργάνων και οι «φόνοι τιμής», είναι αποτέλεσμα πολιτισμού και όχι θρησκείας.

Έρευνες που αφορούν την Αίγυπτο, την Παλαιστίνη, και την Τυνησία δείχνουν ότι τουλάχιστον μία στις τρεις γυναίκες δέχεται ξυλοδαρμό από τον σύζυγό της.

Ο ρόλος της γυναίκας στην Τουρκία χαρακτηρίζεται από έντονες αντιφάσεις, καθώς ενώ νομικά κατοχυρώνονται ίσα δικαιώματα (αστικός κώδικας 1926), στην πράξη οι γυναίκες αντιμετωπίζουν αυξανόμενους περιορισμούς, κοινωνική στοχοποίηση και έμφυλα στερεότυπα που προωθούνται από την τουρκική κυβέρνηση.

Η ενδυμασία και η συμπεριφορά των γυναικών στην Τουρκία στοχοποιούνται, με την DIYANET (Διεύθυνση Θρησκευτικών Υποθέσεων) να παρεμβαίνει στην καθημερινότητα .

Καλλιτέχνιδες και γυναίκες που δεν συμμορφώνονται με τα παραδοσιακά πρότυπα βρίσκονται αντιμέτωπες με νομικές συνέπειες, όπως στην περίπτωση του γυναικείου συγκροτήματος Manifest.

Το αν η μαντίλα υποτιμά τη γυναίκα είναι ένα θέμα με πολλές διαφορετικές και συχνά αντικρουόμενες απόψεις, καθώς η σημασία της ποικίλλει ανάλογα με το πολιτισμικό, θρησκευτικό και προσωπικό πλαίσιο.

Για πολλές γυναίκες, ιδίως σε χώρες όπου η μαντίλα επιβάλλεται, θεωρείται σύμβολο καταπίεσης και ελέγχου, το οποίο μπορεί να περιορίζει την ελευθερία και τη δυνατότητά τους να συμμετέχουν πλήρως στη δημόσια ζωή.

Το γυναικείο κίνημα στο Ιράν, για παράδειγμα, αγωνίζεται ενάντια στην υποχρεωτική μαντίλα, θεωρώντας την μέσο καταπίεσης.

Για άλλες γυναίκες, η επιλογή να φορούν μαντίλα είναι μια συνειδητή πράξη πίστης, ταπεινότητας και προσωπικής ταυτότητας.

Μπορεί να θεωρηθεί ως ένας τρόπος να αντισταθούν στην σεξουαλικοποίηση του γυναικείου σώματος στις δυτικές κοινωνίες, να προστατευθούν από ανεπιθύμητα βλέμματα και να εστιάσουν στην εσωτερική τους αξία και όχι στην εξωτερική εμφάνιση.

Πολλοί υποστηρίζουν ότι το κρίσιμο στοιχείο είναι η ελευθερία της επιλογής.

Η ίδια η γυναίκα να επιλέγει εάν θέλει ή όχι.

Η επιβολή ή η απαγόρευση της μαντίλας, και οι δύο, μπορούν να θεωρηθούν πράξεις που υποτιμούν τη γυναικεία αυτοδιάθεση.

Η αντίληψη για τη μαντίλα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις συνθήκες κάτω από τις οποίες φοριέται – με δική της βούληση ή κατόπιν εξαναγκασμού.

Η ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών στην Ευρώπη, αποτελεί μία από τις θεμελιώδεις αρχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η Ευρωπαΐκή Ένωση ( ΕΕ) έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο όσον αφορά την ισότητα των φύλων τις τελευταίες δεκαετίες.

Εντούτοις, το χάσμα μεταξύ των φύλων παραμένει και στην αγορά εργασίας, καθώς οι γυναίκες συνεχίζουν να υπερεκπροσωπούνται στους χαμηλότερα αμειβόμενους τομείς και να υποεκπροσωπούνται στις θέσεις λήψης αποφάσεων.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει θέσει την ισότητα των φύλων σε υψηλή θέση στο πολιτικό της θεματολόγιο και πρόσφατα ενέκρινε μια φιλόδοξη στρατηγική για την ισότητα των φύλων (2020-2025) με στόχο μια Ευρώπη με ισότητα μεταξύ των φύλων.

Ιδού ορισμένες από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες - φυσικά υπάρχουν πολλές περισσότερες προκλήσεις.

Η δράση της ευρωπαΐκής ένωσης, για την ισότητα των φύλων ενσωματώνεται σε διάφορους τομείς πολιτικής και αποσκοπεί στην εξασφάλιση ίσων δικαιωμάτων, όπως η ισότητα στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και η εξάλειψη της έμφυλης βίας και του μισθολογικού χάσματος μεταξύ των φύλων.

Παρακάτω θα βρείτε ορισμένες βασικές στατιστικές σχετικά με την κατάσταση και τις συναφείς δράσεις της ΕΕ.

Οι γυναίκες κερδίζουν κατά μέσο όρο 16 % λιγότερο από τους άνδρες στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ-27), με σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών.

Η ΕΕ ευαισθητοποιεί σχετικά με την κατάσταση με την ετήσια Ημέρα για την Ισότητα των Αμοιβών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στις 4 Νοεμβρίου και θεσπίζει διάφορους νόμους, όπως τα δικαιώματα της ΕΕ για την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής.

Οι ανισότητες μεταξύ των φύλων στον τομέα της εκπαίδευσης εξακολουθούν να υφίστανται, για παράδειγμα, όσον αφορά τις προτιμήσεις στην επιλογή των σπουδών.

Οι γυναίκες είναι πιο πιθανό να έχουν πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, αλλά εξακολουθούν να υπερεκπροσωπούνται σε τομείς σπουδών που συνδέονται με παραδοσιακούς γυναικείους ρόλους, όπως οι τομείς που συνδέονται με την παροχή φροντίδας, και υποεκπροσωπούνται σε τομείς όπως η επιστήμη και η μηχανολογία.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η ΕΕ απονέμει το βραβείο γυναικείας καινοτομίας της ΕΕ και υποστηρίζει τη Διεθνή Ημέρα Γυναικών και Κοριτσιών στην Επιστήμη.

Το φύλο αποτελεί επίσης ένα εγκάρσιο ζήτημα στο πρόγραμμα «Ορίζων 2020», το χρηματοδοτικό πρόγραμμα της ευρωπαΐκής ένωσης για την έρευνα και την καινοτομία.

Το 33 % των γυναικών στην ΕΕ έχουν υποστεί σωματική και/ή σεξουαλική βία!

Η ΕΕ στοχεύει στην αντιμετώπιση της έμφυλης βίας μέσω νομοθεσίας και πρακτικών μέτρων για τα δικαιώματα των θυμάτων, σύμφωνα με τη Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας.

Οι γυναίκες εκπροσωπούνται λιγότερο σε ηγετικές θέσεις σε διάφορους τομείς όπως η πολιτική, η οικονομία, η επιστήμη και η έρευνα.

Μόνο το 7,5 % των προέδρων των διοικητικών συμβουλίων και το 7,7 % των διευθυντικών στελεχών είναι γυναίκες (βλ. ενημερωτικό δελτίο σχετικά με τη στρατηγική της ΕΕ για την ισότητα των φύλων 2020-2025)!

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει δεσμευτεί να δείξει τον δρόμο.

Υπό την ηγεσία της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, της πρώτης γυναίκας προέδρου της Επιτροπής, το Σώμα των Επιτρόπων της ΕΕ είναι, για πρώτη φορά στην ιστορία του, κοντά στην επίτευξη της ισότητας των φύλων.

Υπάρχουν πολλοί τρόποι για την καταπολέμηση της ανισότητας των φύλων οι οποίοι είναι διαθέσιμοι στους πολίτες της ΕΕ.

Ο εντοπισμός του προβλήματος είναι το πρώτο βήμα στη διαδικασία.

Η Eurostat παρέχει πληροφορίες για ολόκληρη την ΕΕ, καθώς και για κάθε κράτος μέλος ξεχωριστά.

Μόλις συγκεντρωθούν οι πληροφορίες, φορείς όπως το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων μπορούν να ξεκινήσουν να προωθούν την παροχή ίσων ευκαιριών για άνδρες και γυναίκες μέσω της δημιουργίας καλύτερων πολιτικών.

Το Ινστιτούτο δημοσιεύει έναν δείκτη ισότητας των φύλων που μετρά την πολύπλοκη έννοια της ισότητας των φύλων και συμβάλλει στην παρακολούθηση της προόδου σε ολόκληρη την ΕΕ σε βάθος χρόνου.

Το πρόγραμμα αμοιβαίας μάθησης μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ έχει ενισχυθεί, ώστε να ανταλλάσσονται οι επιτυχημένες δράσεις για τη μείωση του χάσματος των φύλων.

Η Ελβετία, η Γερμανία και η Αυστρία, για παράδειγμα, χρησιμοποιούν καινοτόμα εργαλεία, όπως υπολογιστές μισθών, για την ευαισθητοποίηση σχετικά με τα ζητήματα που αφορούν την ισότητα των φύλων.

Η ευρωπαΐκή ένωση ( ΕΕ) συνεργάζεται επίσης στενά με εθνικούς φορείς για την ισότητα των φύλων και με οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, όπως το Ευρωπαϊκό Λόμπι Γυναικών.

Τα δικαιώματα των γυναικών στις Ηνωμένες πολιτείες Αμερικής- ΗΠΑ το 2026 βρίσκονται σε μια περίοδο έντονης αμφισβήτησης και νομικών μεταβολών.

Η κατάσταση χαρακτηρίζεται από σημαντικές διαφορές μεταξύ των πολιτειών, με τις γυναίκες να αντιμετωπίζουν περιορισμούς στη σωματική αυτονομία σε αρκετές περιοχές, ενώ παράλληλα συνεχίζονται οι αγώνες για ισότητα στην εργασία, την πολιτική και την προστασία από τη βία.

Η πρόσβαση στην άμβλωση δεν είναι πλέον ομοσπονδιακό δικαίωμα.

Από τις αρχές του 2026, 13 πολιτείες έχουν επιβάλει καθολική απαγόρευση των αμβλώσεων, ενώ άλλες 6 έχουν θέσει περιορισμούς μεταξύ 6 και 12 εβδομάδων.

Αντίθετα, σε 9 πολιτείες και την περιφέρεια της Κολούμπια (DC), δεν υπάρχουν περιορισμοί, καθιστώντας τις "ασφαλή καταφύγια".

Υπάρχει βαθύς διχασμός.

Πολιτείες όπως η Φλόριντα, η Αλαμπάμα και το Τέξας έχουν αυστηρούς περιορισμούς, ενώ πολιτείες όπως η Καλιφόρνια και η Νέα Υόρκη προστατεύουν ενεργά τα αναπαραγωγικά δικαιώματα.

Παρά τους νόμους κατά των διακρίσεων, οι γυναίκες, ιδιαίτερα οι έγχρωμες, παραμένουν υποεκπροσωπούμενες σε ηγετικές θέσεις και συχνά αμείβονται λιγότερο για την ίδια εργασία.

Η "Τροποποίηση περί Ίσων Δικαιωμάτων" (Equal Rights Amendment - ERA) παραμένει ένα ζήτημα συζήτησης για την πλήρη συνταγματική κατοχύρωση.

Οι γυναίκες στις ΗΠΑ αντιμετωπίζουν υψηλά ποσοστά έμφυλης βίας.

Το 2026, δίνεται έμφαση στην ενίσχυση των μέτρων κατά της ενδοοικογενειακής βίας και της σεξουαλικής παρενόχλησης, με τις ακτιβίστριες να ζητούν καλύτερη προστασία.

Η αποδυνάμωση των δημοκρατικών θεσμών στις ΗΠΑ, συνοδεύτηκε από μείωση της ισότητας μεταξύ ανδρών και γυναικών σε κάποιες περιπτώσεις....

Ελλάδα:

Τα δικαιώματα των γυναικών στην Ελλάδα κατοχυρώνονται νομικά από το Σύνταγμα και το δίκαιο της ευρωπαΐκής ένωσης, εξασφαλίζοντας ισότητα σε ψήφο, εργασία, εκπαίδευση και οικογενειακό δίκαιο.

Τον τελευταίο αιώνα, οι γυναίκες στην Ελλάδα κατέκτησαν σταδιακά νομική ισότητα.

Στην πορεία αυτή άλλαξαν μεν τα παραδοσιακά πρότυπα των ρόλων, αλλά οι φεμινιστές και οι φεμινίστριες πρέπει να συνεχίσουν να αγωνίζονται για έναν πιο μόνιμο μετασχηματισμό.

Μετά τη στρατιωτική δικτατορία, κατοχυρώθηκε το 1975 η αρχή της ισότητας των φύλων στο Σύνταγμα της Ελλάδος.

Τη δεκαετία του 1980 ψηφίστηκε επίσης ένας νόμος για τη διακοπή της κύησης, που συγκαταλέγεται ακόμα και σήμερα στους πιο φιλελεύθερους στην Ευρώπη.

Η Ελλάδα διαθέτει γυναικεία σωματεία με θετική δραστηριότητα, νομικά κατοχυρωμένα.

Την δεκαετία του 80, η Ελλάδα εισήγαγε, μεταξύ άλλων, το δικαίωμα του διαζυγίου και τον πολιτικό γάμο, ψήφισε έναν νόμο κατά των διακρίσεων εις βάρος των γυναικών στην αγορά εργασίας και κατήργησε την ευρέως διαδεδομένη προίκα.

Στην Ελλάδα, η προίκα που έπρεπε να φέρει η γυναίκα στο γάμο προβλεπόταν από το νόμο.

Η σεξουαλική παρενόχληση στην Ελλάδα διώκεται ποινικά (Άρθρο 337 ΠΚ) και αντιμετωπίζεται αυστηρά στον εργασιακό χώρο βάσει του Νόμου 4808/2021, ο οποίος ενσωμάτωσε τη Σύμβαση 190 της ΔΟΕ.

Ο Συνήγορος του Πολίτη λειτουργεί ως εθνικός φορέας προστασίας, εξετάζοντας καταγγελίες, παρέχοντας συμβουλευτική υποστήριξη και διασφαλίζοντας την ίση μεταχείριση.

Η Ελληνική Αστυνομία έχει ιδρύσει ειδικά Γραφεία-Τμήματα Αντιμετώπισης Ενδοοικογενειακής Βίας (σε Αστυνομικά Τμήματα όπως Καλλιθέας, Α' Αχαρνών, Αμπελοκήπων-Μενεμένης κ.ά.) για την άμεση διαχείριση καταγγελιών.

Λειτουργεί επίσης το 10306 (ψυχοκοινωνική υποστήριξη), η γραμμή 1056 (SOS για παιδιά) και ειδικό τμήμα στην Εισαγγελία Πρωτοδικών.

Εφαρμογή του «Panic Button» (κουμπί πανικού) για άμεση ειδοποίηση της αστυνομίας από γυναίκες θύματα.

Σε σύνολο 332 δήμων της χώρας, μόλις 22 είναι οι γυναίκες δήμαρχοι, ενώ ο αντίστοιχος αριθμός το 2019 ήταν 19 και 15 το 2014.

Η υποχρεωτική ποσόστωση γυναικών, υποτιμά τις ίδιες τις γυναίκες υποστηρίζουν αρκετοί.

Στην Ελλάδα, η συμμετοχή των γυναικών στην τοπική αυτοδιοίκηση (δημοτικές και περιφερειακές εκλογές) είναι νομικά κατοχυρωμένη μέσω ποσοστώσεων, με στόχο την ενίσχυση της ισόρροπης εκπροσώπησης των φύλων.

Σύμφωνα με το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο (Ν. 3852/2010, όπως έχει τροποποιηθεί, π.χ. Ν. 4604/2019 και μεταγενέστεροι νόμοι), ο αριθμός των υποψήφιων δημοτικών και περιφερειακών συμβούλων από κάθε φύλο πρέπει να ανέρχεται σε ποσοστό τουλάχιστον 40% του συνολικού αριθμού των μελών του συνδυασμού.

Η υποχρέωση αυτή αφορά τα ψηφοδέλτια (υποψηφιότητες) και όχι απαραίτητα το τελικό αποτέλεσμα των εκλεγμένων .

Παρά την υποχρεωτική ποσόστωση στα ψηφοδέλτια, η εκλογή γυναικών εξαρτάται από τις σταυροδοσίες των ψηφοφόρων και από την κατάταξη του συνδυασμού.

Η πολιτεία στοχεύει στην περαιτέρω αύξηση της εκπροσώπησης, με πρόσφατες συζητήσεις να αφορούν και την ποσόστωση 33% ή 40% σε διοικητικά συμβούλια.

Όμως, κρίνεται αναγκαία η παροχή υπηρεσιών φροντίδας των παιδιών για τις γυναίκες που συμμετέχουν στα κοινά και Ειδική μέριμνα για την παροχή τεχνικών δυνατοτήτων για εξ΄ αποστάσεως δραστηριότητα στην Τοπική Αυτοδιοίκηση για γυναίκες που υποχρεώνονται να ζουν εκτός των εγκαταστάσεων όπου συνεδριάζουν τα όργανα λήψης αποφάσεων για την άσκηση των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων τους (π.χ. συμμετοχή σε όργανα, ψηφοφορίες, κλπ), ειδικά για τις νησιωτικές και ορεινές απομακρυσμένες περιοχές.

Κρίνεται αναγκαία η δημιουργία μηχανισμού υποστήριξης γυναικών με αναπηρία, καθώς οι γυναίκες με αναπηρία- γυναίκες Αμέα βιώνουν διπλό αποκλεισμό (double discrimination) λόγω φύλου και αναπηρίας, και χρήζουν χρηματοοικονομικής υποστήριξης ως αντιστάθμισμα στις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν ακριβώς λόγω της αναπηρίας τους και της γυναικείας φύσης τους.

Η άδεια μητρότητας στην Ελλάδα για μισθωτές, είναι συνολικής διάρκειας 17 εβδομάδων (119 ημέρες), με υποχρεωτική λήψη 8 εβδομάδων πριν από τον τοκετό (κυοφορία) και 9 εβδομάδων μετά (λοχεία).

Επιπλέον, δικαιούστε 6μηνη «Ειδική Παροχή Προστασίας Μητρότητας» από τη ΔΥΠΑ (πρώην ΟΑΕΔ) με κατώτατο μισθό, καθώς και άδεια θηλασμού (μειωμένο ωράριο).

Αν γεννήσουν νωρίτερα, το υπόλοιπο της άδειας μεταφέρεται μετά.

Αν γεννήσουν αργότερα, η άδεια παρατείνεται.

Ο νόμος 5178/2025 ενσωματώνει την ευρωπαϊκή οδηγία και προβλέπει την υποχρεωτική συμμετοχή τουλάχιστον 33% γυναικών στα Διοικητικά Συμβούλια μεγάλων εισηγμένων εταιρειών, μη εισηγμένων ανωνύμων εταιρειών και δημόσιων επιχειρήσεων που πληρούν συγκεκριμένα οικονομικά κριτήρια.

Η ισότητα των φύλων δεν είναι ένα θέμα γυναικείο.

Είναι ένα ζήτημα πανανθρώπινο, κοινωνικό, πολιτικό και οικονομικό που αφορά σε όλες τις κοινωνίες.

Η ισότητα των φύλων θέλει μία κοινωνία όπου άντρες και γυναίκες μοιράζονται εξίσου αγαθά, υποχρεώσεις και δικαιώματα σε όλους τους τομείς: στην εργασία, στην πολιτική, στην ηγεσία, στον ελεύθερο χρόνο, στην φροντίδα, στην οικογένεια και στην προσωπική ζωή.

Ωστόσο, η ουσιαστική ισότητα παραμένει ένα διαρκές ζητούμενο.

(*) Δικηγόρος Αθηνών - Συνταγματολόγος