Η ανάγκη αναζωογόνησης των Ορεινών περιοχών και η Νέα Ειδική Γραμματεία

Γράφει ο Χρήστος Ηλ. Τσίχλης*

Προ ολίγων ημερών δημοσιεύθηκε σε ΦΕΚ (Αρ. Φύλλου 63) το προεδρικό διάταγμα με το οποίο συγκροτείται η Ειδική Γραμματεία της κυβέρνησης για την αναζωογόνηση των ορεινών περιοχών. Βέβαια, όλα θα κριθούν στην πράξη, καθώς εδώ και χρόνια ήδη υφίσταται υπουργείο αποκέντρωσης με σκοπό την αποκέντρωση και υπουργείο κοινωνικής συνοχής και οικογένειας με βασικό σκοπό την καταπολέμηση του δημογραφικού προβλήματος. Το Σχέδιο «Καποδίστριας» Νόμος 2539/1997, το πρόγραμμα «Καλλικράτης» Νόμος 3852/2010 και το πρόγραμμα "Κλεισθένης" Νόμος 4555/2018: είχαν σκοπό τη βελτιστοποίηση της δημόσιας διοίκησης στο επίπεδο της τοπικής αυτοδιοίκησης, την αποκέντρωση, την στελέχωση με εξειδικευμένο προσωπικό, τη μείωση του συγκεντρωτισμού, τη μείωση εξόδων και την αποτελεσματικότητα.

Η γραφειοκρατία όμως για συγκεκριμένες επενδύσεις σε χωριά, παραμένει. Για να ανοίξει κάποιος ένα καφενείο σε χωριό, απαιτούνται τα ίδια έγγραφα που απαιτούνται στην Αθήνα ή στην τουριστική Μύκονο. Ενώ για την δημιουργία καφενείου σε χωριό, θα αρκούσε μία υπέυθυνη δήλωση μαζί με τον τίτλο ιδιοκτησίας ή μισθωτήριο και μεταγενέστερος μονάχα υγειονομικός έλεγχος. Παρομοίως, η κατασκευή αγροτικής αποθήκης σε κτήματα, καθίσταται σχεδόν αδύνατη. Με βάση το ισχύον πολεοδομικό πλαίσιο για την εκτός σχεδίου δόμηση, η κατασκευή αγροτικών αποθηκών επιτρέπεται μόνο σε άρτια και οικοδομήσιμα " κτήματα", δηλαδή σε όσα έχουν ελάχιστο εμβαδόν τέσσερα στρέμματα (4.000 τ.μ.) και όχι σε μικρότερη έκταση. Ο νόμος προβλέπει ότι η αγροτική αποθήκη, θα πρέπει να είναι 15 τετραγωνικών μέτρων και μόνο λιθόκτιστη. Η υποχρεωτική χρήση λιθοδομής (πέτρα) στην αγροτική αποθήκη, δημιουργεί σειρά τεχνικών και οικονομικών προβλημάτων:

Σήμερα υπάρχει σημαντική έλλειψη εξειδικευμένων τεχνιτών λιθοδομής, γεγονός που καθιστά δύσκολη την υλοποίηση τέτοιων κατασκευών. Το κόστος κατασκευής λιθοδομής ( αποθήκης με πέτρα) είναι πολλαπλάσιο σε σχέση με συμβατικές κατασκευές από τσιμεντόλιθο ή άλλα σύγχρονα δομικά υλικά. Με την Υπουργική Απόφαση του 2018, 69701/4461/18 (ΦΕΚ 4520/Β/16-10-2018) επιτράπηκε η κατασκευή μικρών αγροτικών αποθηκών και σε κτήματα με ελάχιστο εμβαδό ένα (1) στρέμμα. Το καθεστώς αυτό ίσχυσε έως την έναρξη ισχύος της Υπουργικής Απόφασης του 2020, 43266/1174/20 (ΦΕΚ 1843/Β/13-5-2020), με την οποία και καταργήθηκε η δυνατότητα κατασκευής αποθήκης σε κτήμα με ελάχιστο εμβαδό ένα (1) στρέμμα και απαιτούνται τουλάχιστον 4 στρέμματα. Γενικά, θα πρέπει να καταργηθεί η υποχρέωση έκδοσης άδειας μικρής κλίμακας για βασικές εργασίες στα χωριά. Θα πρέπει να καταργηθεί η υποχρέωση έκδοσης ταυτότητας κτιρίου για μεταβιβάσεις ακινήτων στα χωριά .

Να επιδοτείται πλήρως και να διευκολύνεται η τοποθέτηση φωτοβολταϊκών ή μικρών ανεμογεννητριών για ιδιοκατανάλωση σε σπίτι, ή σε κατάστημα στο χωριό. Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να εξοικονομήσουμε χρήματα από τους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος στα χωριά και να βοηθήσουμε σημαντικά το περιβάλλον και το κλίμα, αφού παράγουμε με καθαρό και ανανεώσιμο τρόπο τη δική μας ενέργεια. Να μειωθούν οι χρεώσεις στο ηλεκτρικό ρεύμα και στους λογαριασμούς ύδρευσης στα χωριά. Να εκπονηθεί ένα κεντρικό πρόγραμμα μετεγκατάστασης πληθυσμού από τα μεγάλα αστικά κέντρα προς την περιφέρεια, με στόχο την αναστροφή της δημογραφικής συρρίκνωσης και την ενίσχυση της οικονομικής δραστηριότητας σε περιοχές με μειωμένο πληθυσμό. Το ορεινό οδικό δίκτυο θα πρέπει να αναβαθμιστεί με την διαπλάτυνση δρόμων (προς και από την κοντινότερη Πόλη). Η βελτίωση της πρόσβασης είναι απαραίτητη για τη στήριξη της τοπικής γεωργίας, της κτηνοτροφίας και του τουρισμού ( διευκόλυνση επισκεψιμότητας), επιτρέποντας την αξιοποίηση των τοπικών πόρων. Η αναβάθμιση του ορεινού οδικού δικτύου, στοχεύει στην αντιστροφή της δημογραφικής φθίνουσας πορείας, κάνοντας τις ορεινές κοινότητες πιο ελκυστικές για διαμονή και εργασία. Θα πρέπει να παρέχεται άτοκο δάνειο με διευκολύνσεις, για την απόκτηση ιδιόκτητης κατοικίας για μόνιμη ιδιοκατοίκηση σε ορεινές, ακριτικές και μειονεκτικές περιοχές. Θα πρέπει να σταματήσει η " κεντρική" εκ του νόμου γραφειοκρατία των δασαρχείων που εμποδίζει πολλές φορές τους αγρότες και ιδιοκτήτες ακινήτων να καθαρίσουν τα κτηματά τους. Να επιτρέπεται η απόκτηση χρυσής βίζας μονάχα μετά από αγορά ακινήτου σε χωριά και όχι στις πόλεις. Απαραίτητη κρίνεται η εξασφάλιση καταγεγραμμένων νόμιμων μεταναστών ως εργατών γης στα κτήματα. Σήμερα, οι ελάχιστες σχεδόν μηδενικές αγοραπωλησίες ακινήτων στα χωριά, καθυστερούν υπερβολικά και κοστίζουν ακριβά, εξαιτίας της υποχρέωσης έκδοσης ταυτότητας κτιρίου, ενεργειακού πιστοποιητικού κλπ, που είναι υποχρεωτικά για την κατάρτιση συμβολαιογραφικής πράξης αγοραπωλησίας ή γενικά μεταβίβασης. Δηλαδή, γραφειοκρατία σε χωριά που σε λίγο καιρό ΔΕΝ θα υπάρχουν μόνιμοι κάτοικοι.

Ως ορεινές περιοχές νοούνται οι περιοχές που περιλαμβάνονται στον «Πίνακα Ορεινών Δήμων και Κοινοτήτων» της Oδηγίας 81/645/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 20ής Ιουλίου 1981 περί του κοινοτικού καταλόγου των μειονεκτικών γεωργικών περιοχών κατά την έννοια της οδηγίας 75/268/ΕΟΚ (Ελλάς) (L 238), όπως ισχύει μετά την τροποποίησή της με την Απόφαση 83/339/ΕΟΚ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (L 186), την Oδηγία 85/148/ΕΟΚ του Συμβουλίου (L 56), την Oδηγία 89/588/ΕΟΚ του Συμβουλίου (L 330), την Oδηγία 93/66/ΕΟΚ του Συμβουλίου (L 184) και την Απόφαση 94/516/ΕΚ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (L 207).

Της πολυσυζητημένης αποκέντρωσης, θα πρέπει να προηγηθεί η εύκολη πρόσβαση από τα χωριά στα αστικά κέντρα και η δημιουργία υποδομών. Ευκαιρίες εργασίας είτε ως εργαζόμενος είτε ως επιχειρηματίας/ελεύθερος επαγγελματίας και η δυνατότητα ψηφιακών σχολείων- τηλεκπαίδευσης για τους μαθητές μόνιμους κατοίκους χωριών. Εάν κάποιος γνωρίζει πως το σπίτι που θέλει μέσω ευνοϊκού δανείου (π.χ. Σπίτι μου, 2) θα μπορεί να το αποκτήσει μόνο εκτός μεγάλων πόλεων, με τις τράπεζες να αποδέχονται τέτοιες δανειοδοτήσεις, τότε θα άλλαζαν αισθητά τα πράγματα. Παρά το ότι η τηλεργασία εξαπλώνεται στο εξωτερικό ,στην Ελλάδα δεν είναι διαδεδομένη ακόμη η σχετική «κουλτούρα» στο θέμα και εφαρμόζεται σε μικρό βαθμό. Τώρα που προχωρούν τα σχέδια πόλεως στο 70% της επικράτειας, αποτελεί ευκαιρία να λύσουμε προβλήματα δεκαετιών σε πάρα πολλές επαρχιακές πόλεις, για να αποκτήσουν περιοχές όπου θα μπορούν να δημιουργηθούν βιοτεχνικές και βιομηχανικές μονάδες με γρήγορο, νόμιμο τρόπο και χωρίς προβλήματα. Η αποκέντρωση δεν αφορά μόνο την αποσυμφόρηση της πρωτεύουσας και της συμπρωτεύουσας, αλλά και τη δημιουργία νέων προοπτικών ανάπτυξης για την περιφέρεια. Η εξισορρόπηση της κατανομής πληθυσμού, η ενίσχυση τοπικών οικονομιών και η μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων , είναι κεντρικοί στόχοι για ένα πιο βιώσιμο μέλλον. Με συντονισμένες επενδύσεις και συνεργασία σε τοπικό και εθνικό επίπεδο και με τη δημιουργία οικονομικών κινήτρων για ανάπτυξη στην επαρχία, η αποκέντρωση μπορεί να αποτελέσει όχι μόνο λύση, αλλά και ευκαιρία για αναγέννηση της υπαίθρου και των μικρότερων πόλεων. Η ζωή στην Αθήνα και στην Θεσσαλονίκη, χαρακτηρίζεται από έντονες προκλήσεις. Ένα από τα πιο εμφανή προβλήματα, είναι η κυκλοφοριακή συμφόρηση . Παράλληλα, η αυξανόμενη ζήτηση για κατοικίες έχει οδηγήσει σε ραγδαία άυξηση των ενοικίων, ενώ η ανεξέλεγκτη δόμηση έχει προκαλέσει αισθητική και περιβαλλοντική υποβάθμιση. Ιδιωτικές επιχειρήσεις δύνανται σήμερα να εγκατασταθούν στην περιφέρεια. Το ψηφιακό μάνατζμεντ επιτρέπει την εξ αποστάσεως διοίκηση και η απαλλαγή των επιχειρησιακών κερδών, δια των αποσβέσεων, μέχρι δέκα ετών . Η μετακίνηση χιλιάδων πολιτών στην επαρχία, θα επιφέρει μείωση της ανεργίας στις αστικές περιοχές, αύξηση αγροτικής παραγωγής, αύξηση εξαγωγών ή μείωση εισαγωγών , αναζωογόνηση της επαρχίας, αύξηση αμοιβών στους εργαζόμενους που μένουν πίσω στις πόλεις (λόγω μείωσης της προσφοράς εργασίας από την αποχώρηση εκατοντάδων χιλιάδων προς την επαρχία), μείωση υπογεννητικότητας λόγω μείωση του κόστους διαβίωσης και αύξησης του επιπέδου ποιότητας της ζωής. Η επέκταση του τουρισμού, οι τεχνολογικές και βιομηχανικές επενδύσεις, η παροχή ψηφιακών υπηρεσιών, η τηλεργασία και η εξασφάλιση των κατάλληλων δομών παροχής υγείας θα συμβάλουν καταλυτικά στην αποκέντρωση. Η τουριστική ανάπτυξη ορεινών περιοχών επικεντρώνεται στην ανάδειξη των φυσικών και πολιτιστικών τους πόρων, την ενίσχυση των υποδομών, την ενεργειακή αναβάθμιση των εγκαταστάσεων και τη δημιουργία εναλλακτικών μορφών τουρισμού, όπως ο χειμερινός και ο οικοτουρισμός, με στόχο την τόνωση της τοπικής οικονομίας και την αντιμετώπιση των αναπτυξιακών προβλημάτων των περιοχών αυτών. Ο μισός πληθυσμός της Ελλάδας (5.241.300 άτομα) κατοικεί στο 4,3% της επικρατείας, γεγονός ιδιαίτερα προβληματικό για την ποιότητα ζωής, λόγω και των κλιματικών συνθηκών και της έλλειψης σχεδιασμού του αστικού ιστού. Το 2021, οι 277 από τις 6.138 δημοτικές κοινότητες, δηλαδή το 4,5% του συνόλου τους, συγκέντρωναν περισσότερο από το 80% του πληθυσμού.

Βεβαίως, η αύξηση της εγκληματικότητας και των προβλημάτων ψυχικής υγείας, το κυκλοφοριακό και το στεγαστικό σχετίζονται με την ανεξέλεγκτη αστικοποίηση. Την ίδια στιγμή, η ποιότητα ζωής στην επαρχία, ξεχωρίζει θεαματικά. Η επαφή με τη φύση, ο καθαρός αέρας και ο περισσότερος ελεύθερος χώρος, δημιουργούν συνθήκες πιο υγιεινές, λιγότερο αγχωτικές και περισσότερο ισορροπημένες. Η καθημερινότητα ακολουθεί πιο αργούς ρυθμούς, σε ένα είδος slow living, χωρίς κυκλοφοριακό χάος και πολύωρες μετακινήσεις που εξαντλούν την ενέργεια των κατοίκων των πόλεων. Σημαντικό πλεονέκτημα αποτελούν επίσης οι ανθρώπινες σχέσεις. Στα μικρότερα μέρη τείνουν να είναι πιο ουσιαστικές, ενώ οι παραδοσιακοί δεσμοί στήριξης μεταμορφώνουν την καθημερινότητα σε εμπειρία αλληλεγγύης και συλλογικότητας.

Όσες φορές επιχειρήθηκε αποκέντρωση στην Ελλάδα, δεν είχε έμπρακτο ουσιαστικό αποτέλεσμα, καθώς μετά την αποκέντρωση αρμοδιοτήτων στις περιφέρειες και στους Δήμους, δεν ακολούθησε η εξασφάλιση των απαραίτητων πόρων- πιστώσεων. Λέξη - «κλειδί» για την αναδιάρθρωση στους βασικούς πυλώνες της επιχειρηματικότητας στην επαρχία είναι τα «κίνητρα». Είναι αυτά για τα οποία καλείται κάποιος είτε να αφήσει την πρωτεύουσα είτε να παραμείνει στην επαρχία. Και σαφέστατα θα πρέπει να είναι φορολογικά αλλά και ποιοτικά. Για παράδειγμα, η δημιουργία οικονομικών ζωνών θα μπορούσε να αποτελέσει έναν ισχυρό παράγοντα για ένα εγχείρημα στην επαρχία. Πάρα πολλά κρατικά ακίνητα στην επαρχία, παραμένουν αναξιοποίητα, ενώ μπορούν να αξιοποιηθούν προς όφελος του κοινωνικού συνόλου. Πολλοί υποστηρίζουν ότι όλα τα Πανεπιστήμια, όλα τα στρατόπεδα και όλα τα υπουργεία: θα πρέπει να φύγουν από την Αττική και την Θεσσαλονίκη και να μεταφερθούν στην επαρχία. Η αποκέντρωση συνίσταται στη μεταφορά εξουσιών, αρμοδιοτήτων και πόρων από την κεντρική κυβέρνηση στους ΟΤΑ, οι οποίες ορίζονται ως νομικές οντότητες εκλεγμένες με καθολική ψηφοφορία και με κάποιο βαθμό αυτονομίας.

Με βάση τον ορισμό του ΟΟΣΑ οι ΟΤΑ διοικούνται από πολιτικούς φορείς και διαθέτουν τα δικά τους περιουσιακά στοιχεία και προσωπικό. Μπορούν να αυξήσουν τα έσοδα τους από ίδιους πόρους, όπως οι φόροι, τα τέλη, τα έσοδα κινητής και ακίνητης περιουσίας και διαχειρίζονται τον δικό τους προϋπολογισμό. Οι ΟΤΑ έχουν επίσης συγκεκριμένη εξουσία λήψης αποφάσεων διαθέτοντας το δικαίωμα να θεσπίζουν και να επιβάλλουν γενικές ή συγκεκριμένες αποφάσεις.

Είναι φανερό ότι σε αυτόν τον ορισμό, η αποκέντρωση δεν αφορά μόνο στη μεταβίβαση αρμοδιοτήτων και πόρων. Πρόκειται για την αναμόρφωση των σχέσεων μεταξύ της κεντρικής κυβέρνησης και των άλλων βαθμίδων δημόσιας διοίκησης προς την κατεύθυνση μεγαλύτερης συνεργασίας και συντονισμού. Η διαχείριση της “αμοιβαίας εξάρτησης” απαιτεί μια βαθιά αλλαγή της δομής, της πρακτικής και πολιτικής «κουλτούρας» μέσα στην ίδια την κεντρική κυβέρνηση και για το λόγο αυτό δημιουργεί σημαντικές προκλήσεις για τις κεντρικές κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο.

Ένα ενδιαφέρον στοιχείο, που προκύπτει από τη διεθνή εμπειρία, είναι ότι σε ορισμένες χώρες η αποκέντρωση δεν είναι μόνο χωρική, αλλά και λειτουργική. Έχει παρατηρηθεί ότι ορισμένες αρμοδιότητες ξεπερνούν τα διοικητικά όρια ενός Δήμου. Στην Ολλανδία η διαχείριση των υδατικών πόρων και των λεκανών απορροής γίνεται από αυτόνομες αποκεντρωμένες περιφερειακές αρχές (Regional Water Authorities, RWA).

Η αποκέντρωση και η αποσυγκέντρωση χρησιμοποιούνται μερικές φορές εναλλακτικά. Ωστόσο, είναι σημαντικά διαφορετικές έννοιες. Στην πρώτη περίπτωση, υπάρχει μεταφορά αρμοδιοτήτων, πόρων και εξουσίας από το κεντρικό κράτος στις εκλεγμένες τοπικές αυτοδιοικήσεις. Στη δεύτερη περίπτωση, υπάρχει μια χωρική μετατόπιση της διαχείρισης από την κεντρική κυβέρνηση στις μονάδες που είναι εγκατεστημένες σε περιοχές (χωρική διοίκηση της κεντρικής κυβέρνησης, υπουργικά τμήματα, τοπικές υπηρεσίες κ.λπ.). Αυτές οι υπηρεσίες είναι μέρος της εθνικής διοίκησης και αντιπροσωπεύουν την κεντρική κυβέρνηση σε εδαφικό επίπεδο. Σε αντίθεση με την τοπική αυτοδιοίκηση, οι αποκεντρωμένες κρατικές υπηρεσίες είναι ένα ιεραρχικό μέρος του επιπέδου της κεντρικής κυβέρνησης.

Στην πράξη, η διάκριση μεταξύ συστημάτων αποκέντρωσης και αποσυγκέντρωσης είναι μια πρόκληση. Σε πολλές χώρες συνυπάρχουν αποκεντρωμένα και αποσυγκεντρωτικά συστήματα, όπως στην Εσθονία, τη Φινλανδία, τη Γαλλία, την Ιταλία, την Πολωνία και τη Σουηδία.

Στη χώρα μας κλασσικό παράδειγμα αποσυγκέντρωσης , είναι οι Γενικές Γραμματείες Αποκεντρωμένης Διοίκησης. Και μόνο ο τίτλος τους οδηγεί σε παρανοήσεις. Υπενθυμίζεται ότι ο θεσμός αυτός δημιουργήθηκε από τον «Καλλικράτη» για να μεταφερθούν οι κρατικές εκείνες αρμοδιότητες (δάση υδατικοί πόροι κλπ), που σύμφωνα με το Σύνταγμα, δεν μπορούσαν να αποκεντρωθούν στις αιρετές περιφέρειες και τους δήμους.

Η περιφερειακή ανάπτυξη δεν μπορεί να επέλθει, χωρίς την μεγαλύτερη δυνατή συμμετοχή των πολιτών στην λήψη σημαντικών αποφάσεων και την έμπρακτη αναγνώριση του ρόλου των πολιτών ( τοπικά δημοψηφίσματα ). Μεγάλο στοίχημα της κοινωνίας αποτελεί εδώ και χρόνια η πολιτικοποίηση, η ενεργή συμμετοχή των ανενεργών μελών της. Κατά καιρούς, έχουν διατυπωθεί πολλών ειδών θεωρίες για την λύση του προβλήματος. Κατά την άποψή μου, η λύση εμφαίνεται στην ίδια μας την Δημοκρατία: το δημοψήφισμα. Το δημοψήφισμα (λατ. referendum) είναι μία διαδικασία άμεσης ψηφοφορίας ολόκληρου του εκλογικού σώματος, προκειμένου να επικυρωθεί ή να απορριφθεί μια πρόταση που έχει ιδιαίτερη σημασία για ένα κράτος. Από τον ορισμό αυτόν συμπεραίνουμε ότι το δημοψήφισμα είναι η εκλογή του λαού σε ένα ζήτημα. Ο λαός αποφασίζει και οι πληρεξούσιοι δρουν με βάση την επιθυμία του. Επομένως, μας δίνεται η ευκαιρία να εκφράσουμε την άποψη ότι το δημοψήφισμα είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της έμμεσης δημοκρατίας, η οποία τείνει σε πιο άμεση μορφή χάρις το δημοψήφισμα. Στην Ελλάδα έχουν καθιερωθεί τα γενικά πανελλαδικά δημοψηφίσματα και όχι τα τοπικά δημοψηφίσματα, στα όρια του Δήμου ή της κοινότητας.

Στην σύγχρονη ιστορία της χώρας διεξήχθησαν 8 δημοψηφίσματα, με το τελευταίο να λαμβάνει χώρα το 2015. Σύνηθες θέμα των δημοψηφισμάτων αποτέλεσε η έκπτωση ή η επιστροφή των βασιλέων της χώρας στην Ελλάδα, ενώ το τελευταίο του 2015 είχε ως θέμα την υιοθέτηση των προτεινόμενων από την Ε.Ε δημοσιονομικών μέτρων.

(*) Δικηγόρος Αθηνών - Συνταγματολόγος