Γράφει ο Χρήστος Ηλ. Τσίχλης*

Οι ερχόμενες εθνικές εκλογές στην Ελλάδα, οι οποίες προγραμματίζονται για την άνοιξη του 2027, θα διεξαχθούν με το σύστημα της ενισχυμένης αναλογικής με κλιμακωτό μπόνους, βάσει του ισχύοντος εκλογικού νόμου 4654/2020.

Για να εκπροσωπηθεί ένα κόμμα ή συνασπισμός κομμάτων στη Βουλή, απαιτείται να συγκεντρώσει ποσοστό τουλάχιστον 3% επί των έγκυρων ψηφοδελτίων στην επικράτεια.

Εάν το πρώτο κόμμα συγκεντρώσει ποσοστό ίσο ή μεγαλύτερο του 25%, λαμβάνει αρχικά 20 έδρες ως μπόνους. Για κάθε επιπλέον 0,5% πέραν του 25%, κερδίζει μία επιπλέον έδρα.

• Εάν το πρώτο κόμμα λάβει ποσοστό μικρότερο του 25%, δεν δίνεται κανένα μπόνους και οι 300 έδρες κατανέμονται αναλογικά μεταξύ των κομμάτων που ξεπέρασαν το όριο του 3%. Το μέγιστο μπόνους ανέρχεται στις 50 έδρες, το οποίο επιτυγχάνεται όταν το πρώτο κόμμα φτάσει ή ξεπεράσει το 40%. Οι υπόλοιπες έδρες (από 250 έως 280, ανάλογα με το ύψος του μπόνους) κατανέμονται αναλογικά σε όλα τα κόμματα που εισέρχονται στη Βουλή, συμπεριλαμβανομένου και του πρώτου. Η πριμοδότηση των επιπλέον εδρών χορηγείται αποκλειστικά σε αυτοτελή κόμματα και όχι σε συνασπισμούς συνεργαζόμενων κομμάτων. Η διαδικασία για την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στην Ελλάδα καθορίζεται αυστηρά από το Άρθρο 37 του Συντάγματος. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ακολουθεί συγκεκριμένα βήματα ανάλογα με το εκλογικό αποτέλεσμα:

1) Εάν το πρώτο κόμμα εξασφαλίσει την απόλυτη πλειοψηφία των εδρών στη Βουλή (τουλάχιστον 151 έδρες), ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας διορίζει τον αρχηγό του Πρωθυπουργό και του αναθέτει απευθείας τον σχηματισμό κυβέρνησης.

2) Εάν κανένα κόμμα δεν συγκεντρώσει την απόλυτη πλειοψηφία των εδρών, ενεργοποιείται η διαδικασία των διερευνητικών εντολών, η οποία διαρκεί έως 3 ημέρες για κάθε κόμμα:

Η πρώτη εντολή δίνεται στον αρχηγό του πρώτου κόμματος (σχετική πλειοψηφία) για να διερευνήσει τη δυνατότητα σχηματισμού κυβέρνησης συνεργασίας ή ανοχής που να απολαμβάνει την εμπιστοσύνη της Βουλής. • Εάν η πρώτη προσπάθεια αποτύχει ή ο αρχηγός επιστρέψει την εντολή, αυτή δίνεται στον αρχηγό του δεύτερου σε δύναμη κόμματος. Εάν αποτύχει και η δεύτερη, η εντολή μεταβιβάζεται στον αρχηγό του τρίτου σε δύναμη κόμματος. Εάν κάποιο από τα κόμματα αυτά δεν διαθέτει εκλεγμένο αρχηγό, η εντολή δίνεται σε πρόσωπο που υποδεικνύει η κοινοβουλευτική του ομάδα εντός τριών ημερών.

Εάν καμία διερευνητική εντολή δεν τελεσφορήσει, το Σύνταγμα προβλέπει τα εξής τελικά βήματα:
• - Σύσκεψη πολιτικών αρχηγών. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας καλεί σε κοινή σύσκεψη τους αρχηγούς όλων των κομμάτων που εκπροσωπούνται στη Βουλή για να επιβεβαιωθεί η αδυναμία σχηματισμού κυβέρνησης.

- Οικουμενική κυβέρνηση. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας επιδιώκει τον σχηματισμό κυβέρνησης από όλα τα κόμματα της Βουλής με αποκλειστικό σκοπό τη διενέργεια εκλογών.

- Υπηρεσιακή κυβέρνηση. Σε περίπτωση που αποτύχει και αυτή η προσπάθεια, ο Πρόεδρος αναθέτει τον σχηματισμό κυβέρνησης ευρείας αποδοχής στον Πρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας, του Αρείου Πάγου ή του Ελεγκτικού Συνεδρίου, διαλύει τη Βουλή και προκηρύσσει νέες εκλογές.

Κάθε νέα κυβέρνηση οφείλει, εντός 15 ημερών από την ορκωμοσία του Πρωθυπουργού, να ζητήσει ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή. Για να λάβει ψήφο εμπιστοσύνης, απαιτείται η απόλυτη πλειοψηφία των παρόντων βουλευτών, η οποία δεν μπορεί να είναι μικρότερη από τα δύο πέμπτα (2/5) του συνόλου των βουλευτών, δηλαδή τουλάχιστον 120 θετικές ψήφοι.

Οι νέες εκλογές διενεργούνται μέσα σε 30 ημέρες από την έκδοση του Προεδρικού Διατάγματος για τη διάλυση της Βουλής.

- Ανώτατο όριο (30 ημέρες). Σύμφωνα με το Άρθρο 41 του Συντάγματος, το διάταγμα διάλυσης της Βουλής περιλαμβάνει υποχρεωτικά την προκήρυξη των εκλογών εντός τριάντα (30) ημερών από τη δημοσίευσή του. Στην πράξη, η ψηφοφορία διεξάγεται την τελευταία Κυριακή πριν από τη συμπλήρωση του 30ημέρου, ώστε να τηρηθούν οι προβλεπόμενες διαδικασίες της προεκλογικής περιόδου (ανακήρυξη υποψηφίων και συνδυασμών, διορισμός εφορευτικών επιτροπών κ.λπ.). Το ίδιο διάταγμα ορίζει ότι η νέα Βουλή που θα προκύψει από τις εκλογές πρέπει να συγκληθεί μέσα σε 30 ημέρες από την ημέρα της ψηφοφορίας. Η υπηρεσιακή κυβέρνηση (Άρθρο 37, παρ. 3 του Συντάγματος) είναι μια προσωρινή κυβέρνηση περιορισμένης θητείας, η οποία διορίζεται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας με αποκλειστικό σκοπό τη διενέργεια εκλογών, όταν αποτύχουν όλες οι προσπάθειες σχηματισμού πολιτικής ή οικουμενικής κυβέρνησης.

Πώς επιλέγονται τα μέλη της υπηρεσιακής κυβέρνησης:

• Πρωθυπουργός: Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας αναθέτει υποχρεωτικά την πρωθυπουργία σε έναν από τους Προέδρους των τριών Ανωτάτων Δικαστηρίων της χώρας (Συμβούλιο της Επικρατείας, Άρειος Πάγος ή Ελεγκτικό Συνέδριο).
• Υπουργοί:

Τα μέλη του υπουργικού συμβουλίου προτείνονται από τον υπηρεσιακό Πρωθυπουργό, πρέπει να είναι πρόσωπα ευρείας αποδοχής και εξωκοινοβουλευτικοί (συνήθως πανεπιστημιακοί, τεχνοκράτες, διπλωμάτες ή ανώτατοι δικαστικοί), οι οποίοι δεν θα είναι υποψήφιοι στις επικείμενες εκλογές. Η υπηρεσιακή κυβέρνηση έχει αυστηρά περιορισμένες αρμοδιότητες. Διεκπεραιώνει μόνο τις τρέχουσες και επείγουσες κρατικές υποθέσεις και διασφαλίζει την αδιάβλητη διεξαγωγή της εκλογικής διαδικασίας. Δεν νομιμοποιείται να προχωρήσει σε μεγάλες θεσμικές μεταρρυθμίσεις, να υπογράψει σημαντικές διεθνείς συνθήκες ή να προχωρήσει σε διορισμούς ηγεσίας στον δημόσιο τομέα, καθώς δεν διαθέτει την ψήφο εμπιστοσύνης της Βουλής (η οποία έχει ήδη διαλυθεί). Από τη συνταγματική αναθεώρηση του 1986 μέχρι σήμερα, έχουν σχηματιστεί τέσσερις υπηρεσιακές κυβερνήσεις βάσει του Άρθρου 37 παρ. 3:
• 1989: Υπό τον Πρόεδρο του Αρείου Πάγου, Ιωάννη Γρίβα.
• 2012: Υπό τον Πρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας, Παναγιώτη Πικραμμένο.
• 2015: Υπό την Πρόεδρο του Αρείου Πάγου, Βασιλική Θάνου.
• 2023: Υπό τον Πρόεδρο του Ελεγκτικού Συνεδρίου, Ιωάννη Σαρμά.

Η υπηρεσιακή κυβέρνηση του Άρθρου 37 διαφέρει από τους υπηρεσιακούς υπουργούς —συνήθως Εσωτερικών, Δικαιοσύνης και Προστασίας του Πολίτη— που ορίζονται πριν από τακτικές εκλογές, όταν η κανονική κυβέρνηση παραμένει στη θέση της μέχρι την κάλπη).

Ο διορισμός υπηρεσιακής κυβέρνησης υπό Πρόεδρο Ανωτάτου Δικαστηρίου είναι συνταγματικά υποχρεωτικός μόνο όταν δεν υπάρχει κυβέρνηση που να έχει την εμπιστοσύνη της Βουλής, δηλαδή:
• 1) Αδιέξοδο μετά από εκλογές. Όταν κανένα κόμμα δεν έχει αυτοδυναμία, αποτύχουν και οι τρεις διερευνητικές εντολές και δεν επιτευχθεί συμφωνία για οικουμενική κυβέρνηση (όπως συνέβη τον Μάιο του 2012 και τον Μάιο του 2023).
• 2) Απώλεια της δεδηλωμένης.

Πότε ΔΕΝ διορίζεται υπηρεσιακή κυβέρνηση:

• - Κανονική λήξη της τετραετίας. Όταν ολοκληρώνεται η θητεία της Βουλής, οι εκλογές διενεργούνται από την εκλεγμένη κυβέρνηση που βρίσκεται ήδη στην εξουσία.
• - Πρόωρες εκλογές από κυβέρνηση με ψήφο εμπιστοσύνης. Σύμφωνα με το Άρθρο 41 του Συντάγματος, εάν μια κυβέρνηση που απολαμβάνει της εμπιστοσύνης της Βουλής ζητήσει τη διάλυσή της για να ανανεώσει τη λαϊκή εντολή (επικαλούμενη εθνικό θέμα εξαιρετικής σημασίας), τις εκλογές τις διεξάγει η ίδια κυβέρνηση.
• - Σχηματισμός οικουμενικής κυβέρνησης. Εάν μετά από εκλογές δεν υπάρξει αυτοδυναμία και αποτύχουν οι διερευνητικές εντολές, αλλά τα κόμματα συμφωνήσουν στη σύσκεψη υπό τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας να σχηματίσουν κυβέρνηση όλων των κομμάτων μόνο για να γίνουν εκλογές, τότε δεν χρειάζεται υπηρεσιακή κυβέρνηση υπό ανώτατο δικαστικό. Στις παραπάνω περιπτώσεις, αν και παραμένει η πολιτική κυβέρνηση, αντικαθίστανται συνήθως λίγο πριν από τις εκλογές ορισμένοι υπουργοί —όπως Εσωτερικών, Δικαιοσύνης και Προστασίας του Πολίτη— από εξωκοινοβουλευτικά πρόσωπα κοινής αποδοχής για να διασφαλιστεί η αμεροληψία.

Οι αρμοδιότητες μιας Οικουμενικής Κυβέρνησης στην Ελλάδα (της κυβέρνησης στην οποία συμμετέχουν όλα τα κόμματα της Βουλής) , δεν περιορίζονται από ειδικό νομοθετικό πλαίσιο, αλλά καθορίζονται από το Σύνταγμα (Άρθρο 82) και την πολιτική συμφωνία των κομμάτων που την απαρτίζουν.

Διακρίνονται δύο βασικές περιπτώσεις, ανάλογα με τον λόγο σχηματισμού της:

1. Οικουμενική κυβέρνηση ειδικού σκοπού (Διενέργεια εκλογών).

Σύμφωνα με το Άρθρο 37, παρ. 3 του Συντάγματος, εάν μετά από εκλογές αποτύχουν όλες οι διερευνητικές εντολές, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας επιδιώκει τον σχηματισμό κυβέρνησης από όλα τα κόμματα της Βουλής «για τη διενέργεια εκλογών». Η κυβέρνηση αυτή έχει ως αποκλειστική αποστολή την προετοιμασία και την αδιάβλητη διεξαγωγή των νέων εκλογών μέσα σε 30 ημέρες, καθώς η Βουλή διαλύεται αμέσως μόλις ορκιστεί η κυβέρνηση.

2. Οικουμενική κυβέρνηση πλήρων αρμοδιοτήτων (Διακυβέρνηση σε κρίση).

Εάν όλα τα κόμματα της Βουλής συμφωνήσουν να σχηματίσουν κυβέρνηση συνεργασίας για να αντιμετωπίσουν μια σοβαρή εθνική, οικονομική ή πολιτική κρίση (όπως συνέβη με την κυβέρνηση Ξενοφώντα Ζολώτα το 1989-1990), η κυβέρνηση αυτή διαθέτει πλήρεις συνταγματικές αρμοδιότητες:

• Καθορισμός γενικής πολιτικής. Βάσει του Άρθρου 82 του Συντάγματος, καθορίζει και κατευθύνει κανονικά τη γενική πολιτική της χώρας, εφόσον λαμβάνει την ψήφο εμπιστοσύνης της Βουλής.
• Νομοθετικό έργο. Έχει το δικαίωμα να καταθέτει νομοσχέδια, να εκδίδει προεδρικά διατάγματα και να προχωρά σε μεταρρυθμίσεις, διορισμούς και διεθνείς συμφωνίες. Στην πράξη, η δράση της οριοθετείται από την προγραμματική συμφωνία των κομμάτων που τη στηρίζουν. Συνήθως συμφωνείται ένα συγκεκριμένο, βραχυπρόθεσμο χρονοδιάγραμμα και ένα αυστηρό πλαίσιο στόχων (π.χ. ψήφιση προϋπολογισμού, αντιμετώπιση έκτακτης ανάγκης, κάθαρση ή αλλαγή εκλογικού νόμου) πριν η χώρα οδηγηθεί ξανά σε εκλογές.

----------------------------------------------ΠΡΟ'Υ'ΠΟΘΕΣΕΙΣ ΑΥΤΟΔΥΝΑΜΙΑΣ ΠΡΩΤΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ :

Για να επιτύχει ένα κόμμα αυτοδυναμία (δηλαδή να εξασφαλίσει τουλάχιστον 151 έδρες στη Βουλή των 300) με τον ισχύοντα εκλογικό νόμο (Ν. 4654/2020), το απαιτούμενο εκλογικό ποσοστό δεν είναι σταθερό. Το κατώφλι της αυτοδυναμίας κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 37% και 40,5% και εξαρτάται από δύο βασικούς παράγοντες:

1)
Το ποσοστό των κομμάτων εκτός Βουλής:

Αυτός είναι ο πιο καθοριστικός παράγοντας. Όσο μεγαλύτερο είναι το συνολικό ποσοστό των κομμάτων που δεν καταφέρνουν να ξεπεράσουν το όριο του 3% (τα λεγόμενα «αδιάθετα» ή «χαμένα» ποσοστά), τόσο μικρότερο ποσοστό χρειάζεται το πρώτο κόμμα για να φτάσει τις 151 έδρες.

• Χαμηλό ποσοστό εκτός Βουλής (π.χ. 3% - 5%): Το πρώτο κόμμα χρειάζεται περίπου 39,5% έως 40,5% για να εξασφαλίσει αυτοδυναμία.
• Υψηλό ποσοστό εκτός Βουλής (π.χ. 12% - 15%): Το όριο της αυτοδυναμίας πέφτει αισθητά, γύρω στο 37% έως 38%.

2)
Ο μαθηματικός τύπος του κλιμακωτού μπόνους:

Με βάση τον εκλογικό νόμο, το πρώτο κόμμα (εφόσον είναι αυτοτελές και όχι συνασπισμός) παίρνει:
• 20 έδρες μπόνους με την επίτευξη του 25%.
• 1 επιπλέον έδρα για κάθε 0,5% πάνω από το 25% (έως το ανώτατο όριο των 50 εδρών στο 40%).

Εάν το πρώτο κόμμα δεν είναι αυτοτελές, αλλά συνασπισμός κομμάτων, ΔΕΝ δικαιούται καθόλου μπόνους. Σε αυτή την περίπτωση, για να αποκτήσει αυτοδυναμία 151 εδρών ο συνασπισμός κομμάτων , θα πρέπει να συγκεντρώσει ποσοστό άνω του 50% επί των εγκύρων ψηφοδελτίων των κομμάτων που μπαίνουν στη Βουλή).

Ενδεικτικά παραδείγματα κατανομής:

Για να φτάσει ένα κόμμα τις 151 έδρες, πρέπει το άθροισμα των εδρών από το μπόνους και των εδρών από την αναλογική κατανομή (στις υπόλοιπες έδρες) να ισούται τουλάχιστον με 151:

- -Ποσοστό 1ου κόμματος 40%, Μπόνους σε έδρες 50, Αναλογικές έδρες που απαιτούνται 101 έδρες (από τις 250) Ποσοστό κομμάτων εκτός βουλής 1% (σχεδόν βέβαιη αυτοδυναμία).

- - Ποσοστό 1ου κόμματος 39%, Μπόνους σε έδρες 48 έδρες, Αναλογικές έδρες που απαιτούνται 103 έδρες (από τις 252), Ποσοστό κομμάτων εκτός βουλής 4% - 5%.

-- Ποσοστό 1ου κόμματος 38%, Μπόνους σε έδρες 46 έδρες, Αναλογικές έδρες που απαιτούνται 105 έδρες (από τις 254), Ποσοστό κομμάτων εκτός βουλής 8% - 9%.

-- Ποσοστό 1ου κόμματος 37%, Μπόνους σε έδρες 44 έδρες, Αναλογικές έδρες που απαιτούνται 107 έδρες (από τις 256), Ποσοστό κομμάτων εκτός βουλής 12% - 13%.

Εάν τα κόμματα εκτός Βουλής (δηλαδή κάτω του 3%) συγκεντρώσουν συνολικά 16%, το πρώτο κόμμα χρειάζεται ποσοστό περίπου 35,5% με 35,7% επί των έγκυρων ψηφοδελτίων για να πετύχει αυτοδυναμία (151 έδρες).

Εάν τα κόμματα εκτός Βουλής συγκεντρώσουν συνολικά 20%, το πρώτο κόμμα χρειάζεται ποσοστό 34,5% επί των έγκυρων ψηφοδελτίων για να πετύχει αυτοδυναμία (151 έδρες).

Στις ερχόμενες βουλευτικές εκλογές θα εφαρμοστεί για πρώτη φορά η επιστολική ψήφος, αλλά αποκλειστικά για τους Έλληνες εκλογείς του εξωτερικού (εκτός Επικράτειας), βάσει του Νόμου 5285/2026 (ΦΕΚ Α' 33/5-3-2026). Δικαίωμα επιστολικής ψήφου στις βουλευτικές εκλογές έχουν όλοι οι Έλληνες πολίτες που είναι εγγεγραμμένοι στους εκλογικούς καταλόγους, βρίσκονται εκτός Ελλάδας και εγγράφονται στους ειδικούς εκλογικούς καταλόγους εκλογέων εξωτερικού, δηλώνοντας διεύθυνση αποστολής του εκλογικού υλικού στην αλλοδαπή. • Το Προεδρικό Διάταγμα 26/2012 ρυθμίζει όλα τα οργανωτικά και διαδικαστικά ζητήματα των βουλευτικών εκλογών: τις εκλογικές περιφέρειες της χώρας (59 περιφέρειες συνολικά), τις προϋποθέσεις του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, την κατάρτιση των συνδυασμών (συμπεριλαμβανομένης της ποσόστωσης φύλου 1/3), τη διαδικασία της ψηφοφορίας, τη διαλογή των ψήφων και την ανακήρυξη των βουλευτών. Με το νόμο 4406/2016 καθιερώθηκε το δικαίωμα ψήφου από το 17ο έτος της ηλικίας (συμπληρωμένο εντός του έτους των εκλογών). Ο νόμος 5285/2026 Θέσπισε την άσκηση του εκλογικού δικαιώματος μέσω επιστολικής ψήφου αποκλειστικά για τους Έλληνες εκλογείς που βρίσκονται εκτός Επικράτειας, στο εξωτερικό. Ο Νόμος 4654/2020 (ΦΕΚ Α' 15/29.01.2020) καθορίζει το σύστημα της ενισχυμένης αναλογικής με κλιμακωτό μπόνους από 20 έως 50 έδρες (για ποσοστά του πρώτου αυτοτελούς κόμματος από 25% έως 40%) και όριο εισόδου στη Βουλή το 3%.

Ο Νόμος 5083/2024 (ΦΕΚ Α' 12/26.01.2024) καθιέρωσε για πρώτη φορά την επιστολική ψήφο στην Ελλάδα και ισχύει αποκλειστικά για τις Ευρωεκλογές και τα εθνικά Δημοψηφίσματα.

(*) Δικηγόρος - συνταγματολόγος - συνήγορος Αμερικανικού Δημοκρατικού κόμματος στην Ελλάδα-διδάκτωρ εκκλησιαστικού δικαίου

Ακολουθήστε το notospress.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
* Τα άρθρα δεν απηχούν απαραίτητα τη γνώμη του notospress.gr