Λέγεται -αν και δεν επιβεβαιώνεται ιστορικά- ότι ο μεγάλος Ρωμαίος φιλόσοφος-αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος είχε ζητήσει από έναν υπηρέτη να του υπενθυμίζει διαρκώς την ανθρώπινη φύση του. Κάθε φορά που κάποιος τον επαινούσε ή υποκλινόταν μπροστά του, ο άνθρωπος αυτός φέρεται να του ψιθύριζε: «Είσαι απλώς ένας άνθρωπος. Είσαι απλώς ένας άνθρωπος».

Είτε το περιστατικό είναι ακριβές είτε αποτελεί μεταγενέστερη παράδοση εμπνευσμένη από το ρωμαϊκό memento mori, εκφράζει με σαφήνεια το πνεύμα της Στωικής στάσης: την ανάγκη αυτοσυγκράτησης και επίγνωσης των ορίων μας. Ο ίδιος ο Μάρκος Αυρήλιος, στο έργο του «Εἰς Ἑαυτόν», επιμένει στη σημασία της εσωτερικής πειθαρχίας και της αυτογνωσίας. Σε ένα χαρακτηριστικό χωρίο γράφει:

«Έχεις εξουσία πάνω στη σκέψη σου, όχι στα εξωτερικά γεγονότα· γνωρίζοντας αυτό, θα βρεις δύναμη.»

Η διαχρονική απήχηση της Στωικής φιλοσοφίας οφείλεται ακριβώς σε αυτή τη βαθιά πρακτική της διάσταση. Οι ιδέες της παραμένουν ελκυστικές, επειδή δεν περιορίζονται στη θεωρία αλλά προτείνουν έναν τρόπο ζωής. Ίσως, μάλιστα, να πρόκειται για διαχρονικές αλήθειες.

Σήμερα, πολλές από αυτές τις αρχές θα χαρακτηρίζονταν «ήπιες δεξιότητες» και παρουσιάζουν αξιοσημείωτες ομοιότητες με σύγχρονες θεραπευτικές προσεγγίσεις, όπως η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία. Στόχος τους είναι να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τα δυνατά και τα αδύνατα σημεία μας, να αναγνωρίσουμε τις εσφαλμένες κρίσεις μας και να μάθουμε να αντιδρούμε με νηφαλιότητα στα γεγονότα.

Για να το πετύχουμε αυτό, χρειάζεται πρώτα να αποκτήσουμε αυτογνωσία. Δεν πρέπει να εξαπατούμε τον εαυτό μας. Ήδη ο Ηράκλειτος, ένας από τους πρώιμους στοχαστές που επηρέασαν βαθιά τη Στωική σκέψη, προειδοποιούσε:

«Κακοὶ μάρτυρες ἀνθρώποισιν ὀφθαλμοὶ καὶ ὦτα βαρβάρους ψυχὰς ἐχόντων.»

(Τα μάτια και τα αυτιά είναι κακοί μάρτυρες για τους ανθρώπους που έχουν βάρβαρη ψυχή.)

Οι αισθήσεις, δηλαδή, δεν αρκούν από μόνες τους· χωρίς εσωτερική καλλιέργεια, μπορούν να μας παραπλανήσουν. Η Στωική απάντηση σε αυτή την πλάνη δεν είναι η άρνηση του κόσμου, αλλά η διόρθωση της κρίσης μας για τα πράγματα.

Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και ο Επίκτητος, ο σημαντικότερος δάσκαλος της ύστερης Στωικής φιλοσοφίας — ένας άνθρωπος που γεννήθηκε δούλος και έζησε με σωματική αναπηρία, αλλά ανέδειξε την ελευθερία της σκέψης σε ύψιστη αξία. Για τον Επίκτητο, η αυτογνωσία και η καλλιέργεια της αρετής βρίσκονταν στον πυρήνα της προσωπικής βελτίωσης. Σε μία από τις Διατριβές του θέτει το ερώτημα:

«Τι είναι αυτό που κάνει έναν άνθρωπο όμορφο; Δεν είναι η παρουσία της ανθρώπινης αρετής; Αν θέλεις να είσαι όμορφος, εργάσου με επιμέλεια πάνω στην ανθρώπινη αρετή. Παρατήρησε εκείνους που επαινείς: τους δίκαιους ή τους άδικους; Τους ήρεμους και ισορροπημένους ή τους απείθαρχους; Τους εγκρατείς ή τους ανεξέλεγκτους; Αν γίνεις κι εσύ τέτοιος άνθρωπος, θα γίνεις όμορφος. Όμως, στον βαθμό που αγνοείς αυτές τις ιδιότητες, θα είσαι άσχημος, ακόμη κι αν χρησιμοποιείς κάθε τέχνασμα για να φαίνεσαι όμορφος.»

Η Στωική φιλοσοφία, τελικά, δεν μας καλεί να ελέγξουμε τον κόσμο, αλλά να ελέγξουμε την κρίση μας γι’ αυτόν. Και ίσως εκεί να βρίσκεται η βαθύτερη μορφή ελευθερίας.

Ακολουθήστε το notospress.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις