ΛΑΚΩΝΙΑ. Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία που ένας βράχος, μια σπηλιά, ένα κρυμμένο μοναστήρι, μετατρέπονται σε καθρέφτη ολόκληρης της μοίρας ενός Έθνους. Το Παλαιομονάστηρο του Βρονταμά Λακωνίας είναι ένας τέτοιος τόπος. Αυτό το σπηλαιώδες μοναστήρι του 1201 μ.Χ., αφιερωμένο στη Θεοτόκο, στον Άγιο Νικόλαο και στον μεγαλομάρτυρα Νικήτα, στολισμένο με σπάνιες τοιχογραφίες, έμελλε τον Σεπτέμβριο του 1825 να γράψει μια από τις συγκλονιστικότερες σελίδες της Επανάστασης του 1821.

Σήμερα, με το Π.Δ. υπ' αριθμ. 20 (ΦΕΚ Α' 35/10.03.2025), η θυσία του Βρονταμά παύει να είναι απλώς ένα ορόσημο της τοπικής ιστορίας. Μετά από μια μακρά προσπάθεια που ξεκίνησε από την περίοδο του Καποδιστριακού Δήμου Σκάλας, η Ελληνική Πολιτεία καθιέρωσε επίσημα τη 15η Σεπτεμβρίου ως δημόσια εορτή τοπικής σημασίας και ημέρα αργίας. Αποκαθίσταται έτσι μια ιστορική αδικία αιώνων και το μνημείο μετατρέπεται σε επίσημο εθνικό φάρο της ταυτότητάς μας. Για να κατανοήσουμε όμως το μέγεθος αυτής της θυσίας, πρέπει να κοιτάξουμε πίσω, στο βαθύ σκοτάδι που τη γέννησε: τον καταστροφικό εμφύλιο διχασμό.

1824–1825: Όταν «τρώγαμε τις σάρκες μας»

Το 1825, η Ελληνική Επανάσταση μετρούσε ήδη τέσσερα χρόνια ηρωικών αγώνων. Όμως, αντί για την εδραίωση της ελευθερίας, η σκιά του εμφυλίου σπαραγμού είχε πέσει βαριά πάνω στο γένος. Οι πολιτικές αντιθέσεις, οι προσωπικές φιλοδοξίες και η διαχείριση των αγγλικών δανείων δίχασαν τους Έλληνες.

Οι συγκρούσεις μεταξύ πολιτικών και στρατιωτικών, Ρουμελιωτών και Μωραϊτών, υπονόμευσαν την εθνική ενότητα. Λίγους μήνες νωρίτερα, ο Αρχιστράτηγος Θεόδωρος Κολοκοτρώνης είχε συλληφθεί στο Ναύπλιο και οδηγηθεί φυλακισμένος στην Ύδρα, ενώ οι ικανότεροι οπλαρχηγοί είχαν παραμεριστεί. Αν και ο Γέρος του Μωριά αποφυλακίστηκε εσπευσμένα τον Μάιο του 1825 για να αντιμετωπίσει τον εχθρό, το σαράκι του διχασμού είχε ήδη κάνει τη ζημιά του...

Η τραγωδία της εποχής αποτυπώνεται ανάγλυφα στα λόγια των πρωταγωνιστών της. Ο Μακρυγιάννης έγραφε με πόνο: «Τρώγαμε τις σάρκες μας και χαλούσαμε την πατρίδα μας». Ενώ ο Γενναίος Κολοκοτρώνης στα Απομνημονεύματά του σημείωνε χαρακτηριστικά: «Ο εμφύλιος εστάθη χειρότερος των Τούρκων, διότι μας εκτύπησε μέσαθεν και μας έκαμε να χαθούμεν».

Οι Έλληνες αλληλοσπαράσσονταν σε εμφύλιες συγκρούσεις, την ώρα που η πατρίδα χρειαζόταν ενότητα. Και πάνω σε αυτόν ακριβώς τον διχασμό, πάτησε ο εχθρός.

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης στα Απομνημονεύματά του εξηγεί ότι ο Ιμπραήμ δεν διοικούσε απλό στρατό αλλά μια αμείλικτη ευρωπαϊκή πολεμική μηχανή:

«Ο Ιμπραήμ δεν εδιοικούσε στρατόν, αλλά μίαν μηχανήν, όπου εδιοικείτο από Ευρωπαίους. [...] Έκαιγε, ελεηλατούσε και ειχμαλώτιζε τον κόσμον... Ήτον ένας πόλεμος απελπισμένος.»

Ο Σπυρίδων Τρικούπης στην Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως περιγράφει το σχέδιο του βιολογικού αφανισμού των Ελλήνων:

«Διέταξε την κοπήν των καρποφόρων δένδρων, την πυρπόλησιν των ελαιώνων και την ισοπέδωσιν των χωρίων, σκοπών να καταστήση την Πελοπόννησον ανίκανον να θρέψη τους κατοίκους της και να τους αναγκάση διά της πείνης εις υποταγήν ή θάνατον.»

Ο Ιωάννης Φιλήμων στο δικό του Δοκίμιον Ιστορικόν εστιάζει στη σιδηρά, τυφλή πειθαρχία των Αιγυπτίων στρατιωτών:

«Δεν ήσαν οι άτακτοι Αλβανοί που εζήτουν λάφυρα· ήσαν στρατιώται εκτελούντες τυφλώς τας διαταγάς της καταστροφής. Όπου επερνούσαν, η γη μετεβάλλετο εις κρανίου τόπον.»

Η πολεμική μηχανή του Ιμπραήμ και η «καμένη γη»

Τον Φεβρουάριο του 1825, ο Ιμπραήμ πασάς αποβιβάστηκε στη Μεθώνη με ένα ισχυρό, πρωτόγνωρο εκστρατευτικό σώμα: 20.000 πεζούς και ιππείς, άρτια εκπαιδευμένους από Γάλλους αξιωματικούς, με πλήρη ανεφοδιασμό, βαρύ πυροβολικό και σιδηρά πειθαρχία. Οι δυνάμεις του φάνταζαν ανίκητες μπροστά στην ανοργανωσιά και τη διαίρεση των επαναστατών.

Οι ιστορικές μαρτυρίες αποτυπώνουν το δέος της εποχής. Ο Φωτάκος σημειώνει: «Ο Ιμπραήμ είχε στρατόν ουχί όπως οι άλλοι Τούρκοι· ήσαν όλοι κανονισμένοι και ως οι Φράγκοι εκγυμνασμένοι». Ο Γάλλος στρατηγός Maison μιλούσε για ένα «ευρωπαϊκά εκπαιδευμένο σώμα», ενώ ο ιστορικός Τόμας Γκόρντον έγραφε ότι ο Ιμπραήμ «αμέσως επέβαλε τρόμον και καταστροφήν». Στόχος του δεν ήταν μόνο οι μάχες, αλλά η πλήρης ερήμωση της υπαίθρου. Όπως παρατηρεί ο ιστορικός Τζορτζ Φίνλεϊ: «Ο Ιμπραήμ εσκόπευε να καταστήση την Πελοπόννησον άβατον διά τους κατοίκους της, κατακαίων πάσαν καλλιέργειαν».

Η πορεία του ολέθρου στη Λακωνία

Στις 30 Αυγούστου 1825, ο Ιμπραήμ αφήνει φρουρά στην Τριπολιτσά και κατευθύνεται νότια. Εξουδετερώνει την ελληνική φρουρά στα Τρίνησα και προχωρά λεηλατώντας και καίγοντας τα χωριά της πεδιάδας του Έλους. Οι κάτοικοι, τρομοκρατημένοι, αναζητούν καταφύγιο στα ορεινά του Πάρνωνα, στα βουνά του Ζάρακα. Στις 5 Σεπτεμβρίου, ο Ιμπραήμ κατασκηνώνει στους Μολάους.

Ο Κολοκοτρώνης, έχοντας φτάσει από τον Κοσμά στο Γεράκι Λακωνίας, σκοπεύει να αποκλείσει τον εχθρό στα νότια, στήνοντας μια αμυντική γραμμή στα υψώματα Κουρκούλα – Γκαγκανιά – Τούρλα – Κουλοχέρα . Στις 2 Σεπτεμβρίου, από το ίδιο το Γεράκι, ο Αρχιστράτηγος εξαπολύει μια δραματική εγκύκλιο προς τους Λάκωνες: «Προς τους γενναίους Σπαρτιάτες, μικρούς και μεγάλους, καπεταναίους και στρατιώτες. [...] Ο εχθρός προχωρεί κατακαίων την πατρίδα μας. Μην περιμένετε να έλθει ο θάνατος εις τα σπίτια σας. Τρέξατε όλοι με τα άρματα εις το χέρι... Όποιος δεν ευρεθεί εις το στρατόπεδον, θέλει παιδευτεί σκληρά ως προδότης της πατρίδος».

Στις 8 Σεπτεμβρίου, ο όγκος των ελληνικών δυνάμεων (υπό τους Ι. Νοταρά, Γενναίο Κολοκοτρώνη, Κ. Δεληγιάννη, Γ. Γιατράκο, Π. Νοταρά, Γ. Χελιώτη ή Λύκο, Στ. Σταϊκόπουλο κ.ά.) οχυρώνεται στην περιοχή Γεράκι-Κρεμαστή.

Ο Ιμπραήμ καίει τους Μολάους και, αντιλαμβανόμενος τις προθέσεις των Ελλήνων, κινείται προς τα Νιάτα και την Απιδιά. Στις 11 Σεπτεμβρίου, η μία φάλαγγά του συγκρούεται με τον Σταϊκόπουλο στο Μαριόρεμα (διάβαση Μαρί) και η άλλη κατευθύνεται προς το Γεράκι και τη διάβαση του Κοσμά. Ύστερα από σκληρές μάχες στον Ελατιά, το βράδυ βρίσκει τους Έλληνες στον Κοσμά και τους Αιγυπτίους στο Γεράκι.

Η 12η Σεπτεμβρίου 1825 ξημερώνει εφιαλτική. Τα στρατεύματα του Ιμπραήμ πυρπολούν το Γεράκι, μετατρέποντας τους ελαιώνες και τους οικισμούς σε αποκαΐδια. Όπως διασώζει στα Απομνημονεύματά του ο Φωτάκος, ο Κολοκοτρώνης δίνει απέλπιδες αψιμαχίες οπισθοφυλακής, προσφέροντας πολύτιμο χρόνο στους αμάχους να διασχίσουν τον Πάρνωνα.

Εκατοντάδες γυναικόπαιδα ανηφορίζουν τους Σορμπάνους προς την Πλάκα Λεωνιδίου, με την ελπίδα να φυγαδευτούν διά θαλάσσης στην Ύδρα και τις Σπέτσες . Όμως, η μοίρα δεν στάθηκε για όλους εύσπλαχνη. Η τραγωδία της φυγής αποτυπώνεται σπαρακτικά στα μεταγενέστερα οθωμανικά αρχεία αιχμαλώτων της Αιγύπτου: ανάμεσα στα ονόματα των σκλάβων που πουλήθηκαν στα παζάρια της Αλεξάνδρειας, φιγουράρουν οι αιχμάλωτες γυναίκες του Γερακίου — όπως η 22χρονη Παναγιώτα Μαρούτα και η μόλις δύο ετών κόρη της, Κανέλλα, που ξεριζώθηκαν βίαια από τη λακωνική γη.

Η πολιορκία και το Ολοκαύτωμα της 15ης Σεπτεμβρίου

Μέσα σε αυτό το σκηνικό απόλυτου ολέθρου, οι κάτοικοι του Βρονταμά αρνούνται να διασκορπιστούν. Στην πορεία διάσωσής τους, ηγετικό ρόλο αναλαμβάνει ο παπα-Δημήτρη Παπαδημητρίου, ο οποίος μαζί με τον Βρονταμίτη οπλαρχηγό Γιάννη Καραμπά εμψυχώνουν και δίνουν θάρρος στους κατοίκους. Ως καταφύγιο επιλέγουν το Παλαιομονάστηρο, κρυμμένο στα απόκρημνα κρημνίσματα μιας χαράδρας πάνω από τον ποταμό Ευρώτα.

Εκεί, απέναντι στον πανίσχυρο Ιμπραήμ που τους υπόσχεται τη ζωή αν υποκύψουν στα «προσκυνοχάρτια», 400 Βρονταμίτες ορθώνουν ένα ακόμα συγκλονιστικό «ΟΧΙ»:

«Οι Βρονταμίτες ζωντανοί, Τούρκους δεν προσκυνάν».

Η πολιορκία ξεκινά με αλλεπάλληλες, λυσσαλέες επιθέσεις που διαρκούν τρία μερόνυχτα. Μέσα στο μοναστήρι, οι πολιορκημένοι ψάλλουν ύμνους, αντλώντας δύναμη από την πίστη. Η αλύγιστη αντίστασή τους καθηλώνει τον στρατό του Πασά και εξαγριώνει τον Ιμπραήμ, καθώς η φυσική οχυρωματική θέση του βράχου μοιάζει απροσπέλαστη.

Η λύση για τον εισβολέα θα δοθεί με αποτρόπαιο τρόπο, όπως διασώζει στην ιστορική του καταγραφή ο Μ. Δ. Δρεπανιάς: οι μηχανικοί του παρατηρούν ότι η οροφή της σπηλιάς είναι λεπτή σε ένα συγκεκριμένο σημείο. Ανοίγουν τρύπες από πάνω, στήνουν φουρνέλα και ανατινάζουν τον βράχο.

Από το ρήγμα ρίχνεται ακατάπαυστα φωτιά, ξερά κλαδιά και θειάφι. Το μοναστήρι μετατρέπεται σε πύρινο τάφο, με τις φλόγες να καταπίνουν ψαλμωδίες, ελπίδες και κραυγές.

Όταν ο καπνός κάθεται, οι κατακτητές εισβάλλουν μανιασμένοι στο εσωτερικό. Λεηλατούν τα άψυχα κορμιά και ξεσπούν με τα σπαθιά τους πάνω στις ιερές εικόνες, τυφλώνοντας βάναυσα τα πρόσωπα των αγίων στις σπάνιες βυζαντινές τοιχογραφίες — πληγές που μένουν ανοιχτές στους τοίχους του ναού μέχρι σήμερα.

Ήταν 15 Σεπτεμβρίου 1825. Το Παλαιομονάστηρο γράφεται για πάντα με αίμα στο πάνθεον της Ιστορίας ως Ολοκαύτωμα.

Το αιώνιο «Εμείς» των Βρονταμιτών

Η θυσία αυτή, αν και έμεινε για δεκαετίες θαμμένη στη σκιά, έφτασε στην εποχή της μέχρι την Ευρώπη, με τον εμβληματικό φιλέλληνα Στάνχοπ να γράφει συγκλονισμένος: «Ο λαός αυτός διάλεξε να καεί παρά να προσκυνήσει· και το παράδειγμά του θα μείνει για πάντα ως μάθημα εις τα έθνη».

Διακόσια χρόνια μετά, το Παλαιομονάστηρο του Βρονταμά δεν είναι πια απλώς ένας βράχος με ερείπια. Είναι η ζωντανή απόδειξη ότι η ιστορική δικαιοσύνη μπορεί να καθυστερεί, αλλά τελικά βρίσκει τον δρόμο της. Η επίσημη θεσμοθέτηση της επετείου, που σφραγίστηκε με το Π.Δ. 20/2025, μετατρέπει το πύρινο θυσιαστήριο της Λακωνίας σε έναν παγκόσμιο φάρο ελευθερίας και εθνικής ενότητας.

Όπως έγραψε ο στρατηγός Μακρυγιάννης: «Εκείνο το "εμείς" έσωσε την πατρίδα, κι όταν είπαμε το "εγώ", την χάσαμε». Ας κρατήσουμε ζωντανό το «εμείς» των 400 ηρώων του Βρονταμά. Γιατί η θυσία τους έγινε το αιώνιο, πέτρινο θεμέλιο της δικής μας ελευθερίας.

Υ.Γ. Το φωτογραφικό χρονικό που νίκησε τη λήθη (Αρχείο Γ.Β.)

Για αιώνες, η θυσία του Παλαιομονάστηρου παρέμενε θαμμένη και ξεχασμένη στα σκοτάδια της ιστορίας. Όλα άλλαξαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν μια δυναμική γυναίκα, η Ελένη Θεοδωρακοπούλου - Στρατήγη (κόρη του ακαδημαϊκού Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλου), ξεκίνησε έναν μεγάλο και επίμονο αγώνα για την αναγέννηση της μνήμης του μνημείου. Έχοντας πολύτιμο συμπαραστάτη στο πλευρό της τον σύζυγό της, τον κορυφαίο νομικό Στράτη Στρατήγη, κινητοποίησε με πάθος την επιστημονική κοινότητα, τα ισχυρά ΜΜΕ και την πολιτική ηγεσία της χώρας.

Στο εθνικό της κάλεσμα ανταποκρίθηκαν αμέσως ο εμβληματικός εκδότης Χρήστος Λαμπράκης, που έθεσε τη δύναμη του τύπου στην υπηρεσία της αλήθειας, και ο τότε βουλευτής και μετέπειτα Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κωστής Στεφανόπουλος, ο οποίος πραγματοποίησε ένα ιστορικό προσκύνημα δέους στα σπλάχνα του ιερού βράχου, συνοδευόμενος από τον εφημέριο π. Βλαχοδημητράκο.

Η εξέλιξη συνεχίστηκε γοργά και στο πεδίο των υποδομών, δικαιώνοντας τις προσπάθειες. Αφού προηγήθηκε η πρώτη ασφαλής πρόσβαση με τη διάνοιξη του καλντεριμιού υπό την επίβλεψη του αείμνηστου Δημάρχου του τότε Δήμου Σκάλας, Βασίλειου Θεοδωσάκου, ακολούθησε η έμπρακτη κρατική αρωγή. Το ΥΠΕΧΩΔΕ, επί υπουργίας Κώστα Λαλιώτη, επένδυσε το ποσό των 30 εκατομμυρίων δραχμών για την ολική ασφαλτόστρωση του δρόμου.

Έτσι, ο άλλοτε απροσπέλαστος βράχος συνδέθηκε με το σήμερα. Αυτές οι φωτογραφίες μαρτυρούν πώς το όραμα, η τοπική αυτοδιοίκηση, η κρατική επένδυση και η πολιτειακή ηγεσία ενώθηκαν τη δεκαετία του 1990 για να νικήσουν οριστικά τη λήθη και να οδηγήσουν τον Βρονταμά στην εθνική του δικαίωση (Π.Δ. 20/2025).

Ακολουθήστε το notospress.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις