Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας: Η αλλοίωση δεν είναι εξέλιξη

Γράφει ο Ηλίας Παναγιωτακάκος

«Σὺν τῇ γλώσσῃ καθαρᾷ καὶ φλογερᾷ
ξυπνᾷ τὸν λαὸν ἐλεύθερον καὶ ἄγρυπνον,
γνῶσιν, ἀρετὴν καὶ ἔρωτα τῆς πατρίδος,
φέρει στὴν καρδιὰ κάθε παιδείαν φωτεινήν.»

Ρήγας Φεραίος (Από τον Θούριο)

Η Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας δεν προσφέρεται για επετειακές κορώνες και αυτάρεσκες διακηρύξεις. Προσφέρεται για μια ειλικρινή, ίσως και άβολη, διαπίστωση: η ελληνική γλώσσα δεν απειλείται από τη λήθη, αλλά από την ευκολία, την αδιαφορία και τη συνειδητή της υποκατάσταση.

Η 9η Φεβρουαρίου καθιερώθηκε το 2017 από τη Βουλή των Ελλήνων, συνδεδεμένη με την ημερομηνία θανάτου του Διονυσίου Σολωμού. Του ποιητή που απέδειξε πως η γλώσσα δεν είναι απλώς μέσο επικοινωνίας, αλλά πράξη ελευθερίας και αυτογνωσίας. Κι όμως, σήμερα, η ελληνική γλώσσα αντιμετωπίζεται συχνά ως «βαρίδι» και όχι ως πολιτισμικό πλεονέκτημα.

Περίπου 3.000 αγγλικές λέξεις έχουν παρεισφρήσει στον καθημερινό λόγο. Όχι επειδή λείπουν οι ελληνικές, αλλά επειδή θεωρούνται πιο εύκολες, πιο «σύγχρονες», πιο εμπορικές κυρίως από τα ΜΜΕ. Παράλληλα, η εκτεταμένη χρήση των greeklish στο διαδίκτυο διαβρώνει τη σχέση, κυρίως των νεότερων γενεών, με τη γραπτή ελληνική, τη δομή και τη μουσικότητά της.

Δεν πρόκειται για γλωσσικό συντηρητισμό. Πρόκειται για πολιτισμική εγρήγορση. Η γλώσσα δεν είναι ουδέτερη. Όπως έγραφε ο Σεφέρης, «η γλώσσα δεν είναι ένδυμα, είναι σώμα». Και κάθε τραύμα της μεταφέρεται στη σκέψη.

Δεν είναι τυχαίο ότι η ελληνική γλώσσα υπήρξε το όχημα με το οποίο ο Σωκράτης δίδαξε τον διάλογο και τη μαιευτική της σκέψης, ο Πλάτων διατύπωσε τον κόσμο των Ιδεών, ο Αριστοτέλης θεμελίωσε τη λογική, τη φυσική και την ηθική. Στην ελληνική γλώσσα γράφτηκαν τα Ιπποκρατικά κείμενα και διατυπώθηκαν έννοιες που ακόμη και σήμερα δεν μεταφράζονται πλήρως: λόγος, ήθος, αρετή, μέτρο. Η γλώσσα αυτή δεν περιέγραφε απλώς τον κόσμο· τον ερμήνευε.

Ιστορικά, κάθε φορά που η ελληνική γλώσσα περιθωριοποιήθηκε, αυτό συνέβη σε περιόδους παρακμής. Αντίθετα, όταν υπερασπίστηκε τον εαυτό της –στα μοναστήρια, στα σχολεία του Γένους, στη δημοτική παράδοση– διασώθηκε ως ταυτότητα. Άντεξε τετρακόσια χρόνια σκλαβιάς χωρίς κράτος, χωρίς θεσμούς, χωρίς επίσημη παιδεία. Διασώθηκε στα δημοτικά τραγούδια, στα εκκλησιαστικά κείμενα, στα απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, στη λιτή και αδρή γραφή του Παπαδιαμάντη. Και σήμερα, σε συνθήκες ελευθερίας, κινδυνεύει από την ίδια της την υποβάθμιση, τη φτωχαίνουμε μόνοι μας.

Μιλάμε για μια γλώσσα με περίπου 100.000 ενεργές λέξεις και πάνω από 300.000 σημασίες. Το πρόβλημα δεν είναι οι ξένες λέξεις. Είναι η άκριτη υιοθέτησή τους και η περιφρόνηση των ελληνικών ισοδύναμων. Είναι όταν η γλωσσική ένδεια παρουσιάζεται ως πρόοδος.

Η ελληνική γλώσσα δεν κινδυνεύει να εξαφανιστεί. Κινδυνεύει, όμως, να αποκοπεί από το βάθος της.

Το ερώτημα δεν είναι «Ομιλείτε Ελληνικά;».
Το ερώτημα είναι: Σκέφτεστε Ελληνικά;

Γιατί, όπως θα υπενθύμιζε ο Σωκράτης, η μεγαλύτερη ήττα δεν είναι η άγνοια, αλλά η αυταπάτη της γνώσης. Και όταν φτωχαίνει η γλώσσα, φτωχαίνει η σκέψη.

Ας κρατήσουμε, ως παρακαταθήκη της ημέρας, τα λόγια του Οδυσσέα Ελύτη:
«…Την γλώσσαν μου έδωκαν ελληνικήν» και του Αδαμάντιου Κοραή: «Η γλώσσα είναι η ψυχή ενός έθνους· αν φτωχαίνει η γλώσσα, φτωχαίνει η σκέψη και η ελευθερία.»

Γένοιτο.